Ιεραρχία των Παρόχων: Αδράνεια, Στασιμότητα, Αδιαφορία

Η Ρυθμιστική Αρχή Αποβλήτων κλπ. (ΡΑΑΕΥ) δημοσίευσε επιτέλους τις αναφορές της για την λιανική αγορά ηλεκτρισμού μέχρι τον Δεκέμβριο του 2025. Με μεγάλη και ανεξήγητη καθυστέρηση όπως συνήθως. Στον παρακάτω Πίνακα, φαίνεται η εξέλιξη στα μερίδια αγοράς (σε αριθμό μετρητών στην Χαμηλή Τάση) στην περίοδο ενός έτους - από 31/12/24 μέχρι 31/12/25. Οι παρατηρήσεις μας:

Η δεσπόζουσα θέση του υπό κρατικό έλεγχο Παρόχου (ΔΕΗ) στην Χαμηλή Τάση, με το 70,96% των μετρητών την 31/12/25, παραμένει συντριπτική και σταθερή (ήταν 71,69% στις 31/12/24). Η ΔΕΗ είχε 5.432.276 πελάτες στην Χαμηλή Τάση την 31/12/25, ήτοι 84.674 λιγότερους από ότι την 31/12/24. 

Με αυτό τον ρυθμό απώλειας μετρητών από την ΔΕΗ, θα χρειαστούν 20 χρόνια για να πέσει το μερίδιο αγοράς της σε ανεκτό επίπεδο ανταγωνισμού, το οποίο εκτιμούμε στους 3.800.000 μετρητές (ήτοι το 2046 - εφόσον βέβαια το επιτρέψει μέχρι τότε η κλιματική "κρίση").

Στην διάρκεια της χρονιάς 12/24 έως 12/25, παρατηρήθηκαν τα εξής αξιοσημείωτα:

α) Ο Πάροχος Καθολικής Υπηρεσίας, "έχασε" μέσα στην χρονιά τους περισσότερους μετρητές - περίπου 88.000 - πιο πολλούς και από την ΔΕΗ. Παράλληλα, ο συνολικός αριθμός μετρητών στην Χαμηλή Τάση μειώθηκε κατά 40.000. Ποιος ξέρει γιατί (αποξηλώθηκαν οι μετρητές;) αλλά είναι εμφανές ότι υπάρχει μια διαδικασία τακτοποίησης και ότι στην προσπάθεια αυτή συμμετέχουν όλοι οι Πάροχοι.

β) Τέσσερεις από τους "μεγάλους" εναλλακτικούς Παρόχους είχαν αύξηση στον αριθμό των πελατών τους την χρονιά που πέρασε. Η Protergia η Ζενίθ ο Ηρων και η Enerwave (πρώην Elpedison). Ενδεικτική είναι η σύγκριση μεταξύ του αριθμού των περίπου 192.000 πελατών που "κέρδισαν" οι Πάροχοι αυτοί έναντι των 85.000 που "απώλεσε" η ΔΕΗ - υποδεικνύοντας ότι μεγάλο μέρος των κερδών τους ήταν εις βάρος άλλων εναλλακτικών. Οι NRG, Φυσικό Αέριο, Volton έχασαν πελάτες μέσα στον χρόνο. Περιλαμβανόμενης της απούσας πλέον Volterra από την αγορά, συνολικά περίπου 60.000.

γ) Ο Δείκτης Herfindahl Hirschman δεν σημείωσε αξιοσημείωτη μεταβολή. Το επίπεδο του ανταγωνισμού στην λιανική αγορά ηλεκτρισμού (Χαμηλή Τάση) σε αριθμό μετρητών όπως μετριέται από τον δείκτη HHI, είναι ισοδύναμο με αυτό ενός δυοπώλιου (1,9). Ούτε η έξοδος ενός Παρόχου από την αγορά - της Volterra, ούτε η αναμενόμενη συγχώνευση nrg/Hρωνα θα έχει αξιόλογη επίπτωση στην εικόνα αυτή δεδομένου του γιγαντιαίου μεριδίου του υπό κρατικό έλεγχο δεσπόζοντα Παρόχου.

Σύμφωνα με τις εκθέσεις της ΡΑΑΕΥ, το 73% των καταναλωτών βρίσκονται ακόμα σε μεταβλητά τιμολόγια τον Δεκέμβριο του 2025 - χάνοντας την ευκαιρία να μειώσουν την ετήσια δαπάνη τους για ρεύμα (για τον μέσο καταναλωτή) κατά περίπου 200 ευρώ. 

Η αδράνεια αυτή των καταναλωτών τους στοιχίζει συλλογικά ένα ποσό που κατά την εκτίμησή μας είναι της τάξεως του 1 δισεκατομμυρίου ευρώ τον χρόνο. Το ποσό αυτό, επίσης κατά την εκτίμησή μας, θα έπρεπε να είναι εφιάλτης των αρμοδίων πολιτικών και ρυθμιστικών αρχών. Γιατί έχουν μεγάλο μέρος της ευθύνης. 

Η εικόνα του 2025 δείχνει μια αγορά σε αδράνεια από την πλευρά των καταναλωτών  στασιμότητα από την πλευρά των παρόχων και αδιαφορία από τη πλευρά του κράτους. Η κρίση του Α' τριμήνου του 2026 - για το οποίο ποιος ξέρει πότε η ΡΑΑΕΥ θα δημοσιεύσει στοιχεία - θα κάνει πιθανόν την εικόνα ακόμα χειρότερη.

 

"'Έξυπνοι" Μετρητές; Μόνο με την Συναίνεση του Καταναλωτή

Οι τηλεμετρούμενοι ("Έξυπνοι") μετρητές εγκαθίστανται μόνο σε καταναλωτές που συναινούν στην εγκατάσταση αυτή. Αυτός θα ήταν ο κανόνας σε μια ευνομούμενη πολιτεία, δεδομένου ότι ο διαχειριστής του δικτύου μέσω της τηλεμέτρησης αποκτά πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με την συμπεριφορά του καταναλωτή που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν προσωπικές. Πράγματι, στην Μ. Βρετανία για παράδειγμα, απαιτείται αυτή η συναίνεση για τον μετρητή και την λειτουργία της τηλεμέτρησης.

Ένας παρόμοιος κανόνας πρέπει άμεσα να εφαρμοστεί και στην χώρα μας. Υπάρχουν ήδη ανησυχητικές ενδείξεις ότι ο τρόπος με τον οποίο εγκαθίστανται οι μετρητές δημιουργεί σημαντικά προβλήματα - πέραν της πιθανής πρόσβασης σε προσωπικά δεδομένα. Ιδού ορισμένα από αυτά:

• Με την εγκατάσταση του έξυπνου μετρητή αλλάζει ο τρόπος χρέωσης για το δίκτυο διανομής. Πράγμα που ο ΔΕΔΔΗΕ κρατά ως επτασφράγιστο μυστικό από τον καταναλωτή. Ο οποίος καταναλωτής όταν πάρει τον λογαριασμό του θα ανατριχιάσει από το ύψος της χρέωσης και θα ζαλιστεί από τον τρόπο υπολογισμού της.
• Με την εγκατάσταση έξυπνου μετρητή, ο καταναλωτής που δεν πρόσεξε τα "ψιλά γράμματα" της σύμβασης που υπέγραψε για ένα ελκυστικό σταθερό τιμολόγιο του δεσπόζοντα παρόχου θα ενημερωθεί ότι η σύμβασή του έληξε και θα πρέπει να επιλέξει άλλο τιμολόγιο ή Πάροχο (ευτυχώς θα του χαρίσουν την ποινή αποχώρησης!) 
• Δεν κατανοούμε πως βοηθούν την αποδοχή των έξυπνων μετρητών οι δημόσιες δηλώσεις στελεχών του ΔΕΔΔΗΕ ότι προτίθενται να δώσουν προτεραιότητα στην εγκατάστασή τους σε "προβληματικούς" πελάτες. Πράγματι η διακοπή λόγω χρεών θα μπορεί να γίνεται εκ του μακρόθεν μέσω του συστήματος τηλεμέτρησης/τηλεπαρακολούθησης/ τηλεδιαχείρισης. Γιατί θεωρείται όμως δεδομένο ότι η τιμωρία των μπαταξήδων πρέπει να γίνεται με αυταρχικό και βίαιο τρόπο; Γιατί δεν υιοθετείται η λύση της τοποθέτησης έξυπνων μετρητών που θα διαθέτουν την λειτουργία της προπληρωμής; (όπως ο γράφων έχει προτείνει εδώ και 6 περίπου χρόνια)

Η ιστορία της διαχείρισης του έργου της τοποθέτησης έξυπνων μετρητών στους καταναλωτές ρεύματος από τον ΔΕΔΔΗΕ - τον Πίθο των Δαναΐδων του ελληνικού ηλεκτρικού συστήματος - είναι ένα λυπηρό αφήγημα. Κυρίως γιατί έγινε και εξακολουθεί να γίνεται με τρόπο που τοποθετεί την χώρα μας στον "πάτο"  μεταξύ των χωρών μελών της ΕΕ. Είναι επείγον το κράτος να επέμβει - τουλάχιστον για να προστατεύσει τους Έλληνες πολίτες από τις αστοχίες του ανεξέλεγκτου διαχειριστή.

• Να απαιτείται η συναίνεση του καταναλωτή, αν όχι στη  εγκατάσταση, τότε στην τηλεδιαχείριση του έξυπνου μετρητή.
• Να έχει την επιλογή ο καταναλωτής να εξακολουθήσει να χρεώνεται για το δίκτυο διανομής όπως πριν την αντικατάσταση του μετρητή.
• Να απαγορευτεί η προσφορά τιμολογίων από τους παρόχους των οποίων οι συμβάσεις περιλαμβάνουν ρήτρα διακοπής τους λόγω εγκατάστασης έξυπνου μετρητή (για όσο δεν απαιτείται η συναίνεσή του για την εγκατάσταση))
• Να υιοθετηθεί η πρακτική της εγκατάστασης μετρητών προπληρωμής σε κακοπληρωτές με ευθύνη και απόφαση του Παρόχου και όχι του ΔΕΔΔΗΕ.

Οι Έλληνες έχουν αρχίσει να υποπτεύονται ότι το κράτος του οποίου είναι υπήκοοι είναι ένα "μπάχαλο" τριτοκοσμικού επιπέδου*. Ο ΔΕΔΔΗΕ με το έργο των έξυπνων μετρητών κάνει ότι μπορεί και αυτός για να επιβεβαιώσει την υποψία αυτή. Ας ξυπνήσουν οι αρμόδιοι.

*Άραγε για πόσο ακόμα θα μπορούμε να χρησιμοποιούμε τον Τρίτο Κόσμο ως μέτρο σύγκρισης;

Φθηνό Ρεύμα: Γιατί Μόνο για τις Βιομηχανίες;

Μετά από πολύμηνες διαβουλεύσεις το κράτος αποφάσισε τα "μέτρα" που προτίθεται να λάβει για να μειωθεί η δαπάνη του ρεύματος για τις βιομηχανίες. Συνοπτικά τα μέτρα είναι α) η απαλλαγή των επιχειρήσεων από το μεγαλύτερο μέρος του κόστους αγοράς δικαιωμάτων εκπομπών CO2 για το ρεύμα που καταναλώνουν και β) η μείωση της χρέωσης τους για τις υπηρεσίες Κοινής Ωφέλειας. Διαβλέπω στα μέτρα αυτά μια αχτίδα ελπίδας. 

Δεν είμαι σε θέση να αξιολογήσω πλήρως την αποτελεσματικότητα των συγκεκριμένων μέτρων για το κοινωνικό σύνολο. Οι ωφελούμενοι δηλώνουν ανικανοποίητοι - κάτι που είναι λογικά αναμενόμενο. Οι λειτουργοί του Τύπου αντιμετώπισαν το θέμα δείχνοντας μεγαλύτερη αμεροληψία στα κείμενά τους σε σχέση με αυτή που επιφύλαξαν στα πρόσφατα αιτήματα των αγροτών. Εντυπωσιακή η αφωνία του πολιτικού συστήματος όλων των αποχρώσεων. 

Η άποψή μου όμως είναι ότι τα μέτρα αυτά - ιδιαίτερα η απαλλαγή του ρεύματος από το κόστος των εκπομπών CO2 είναι μια εξαιρετικά καλή ιδέα την οποία άλλωστε είχα προτείνει πρόσφατα. Η πρόταση είναι να καταργηθεί η επιβάρυνση αυτή όχι μόνο για τις βιομηχανίες αλλά για το σύνολο των καταναλωτών*. Μέχρις ότου περάσει η κρίση ή ακόμα καλύτερα μέχρι να ερωτηθεί ο λαός για το πόσο ακριβώς είναι διατεθειμένος να πληρώσει. Η τελική απόφαση θα πρέπει να παρθεί με δημοκρατικό τρόπο (μέσω ενός δημοψηφίσματος;). Υποψιάζομαι ότι οι πολίτες θα κατανοήσουν ότι το κόστος αυτό αγοράζει στην πραγματικότητα ένα συγχωροχάρτι για αμαρτίες που δεν έκαναν. Μπορεί όμως να κάνω λάθος. Είναι όμως καθήκον των πολιτικών μας ηγετών να θέσουν το ερώτημα - είναι θέμα δημοκρατικής νομιμοποίησης. 

Αν η λύση αυτή είναι τόσο ριζοσπαστική που το πολιτικό μας σύστημα δεν μπορεί να διαχειριστεί, υπάρχει μια πιο μετριοπαθής πρόταση που έχει διατυπώσει ο καθηγητής στην Οξφόρδη κύριος Dieter Helm. Να θεωρήσει το κράτος ότι η τιμή του φυσικού αερίου και των δικαιωμάτων είναι συμπληρωματικά μεγέθη. Με άλλα λόγια ότι και τα δύο - συνεπώς και το άθροισμά τους  - είναι ένα είδος "φόρου άνθρακα". Όταν λοιπόν μεταβάλλεται το ένα θα μπορούσε το άλλο να αντισταθμίζει την μεταβολή αυτή κινούμενο προς την αντίθετη κατεύθυνση. Το μέγεθος που μπορεί να ελέγξουν οι πολιτικοί ευκολότερα είναι το κόστος των δικαιωμάτων. Μια διαδικασία που θα αναβαθμίσει την μέθοδο που σήμερα ακολουθείται - το παιχνίδι της κολοκυθιάς. Το πλεονέκτημα της πρότασης είναι μεγαλύτερη σταθερότητα στις αγορές ρεύματος**. 

Υπάρχει βέβαια ένα θεματάκι. Οι δυο προτάσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω δεν μπορούν  μάλλον να εφαρμοστούν μονομερώς στην χώρα - χωρίς δηλαδή την  σύμφωνη γνώμη (και συλλογική απόφαση) της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μήπως ήρθε λοιπόν ο καιρός να γράψουμε ακόμα ένα γραμματάκι στην κυρία Φον ντερ Λάυεν;

*Το κόστος αγοράς δικαιωμάτων επιρρίπτεται στην λιανική τιμή που πληρώνει ο καταναλωτής. Προσεγγιστικά, το συνολικό ποσό είναι της τάξεως του μισού δισεκατομμυρίου ευρώ που ισοδυναμεί με περίπου 20 ευρώ/MWh ή 80 ευρώ τον χρόνο για το μέσο καταναλωτή, ήτοι περίπου 10% της δαπάνης του για ρεύμα.

** Θα πρέπει βέβαια να συμφωνηθεί το ύψος αυτού του "Φόρου Άνθρακα". Υπάρχει και σε αυτό το πρόβλημα λύση στην οποία έχω αναφερθεί αλλού

Πόσο Αυξήθηκαν οι Τιμές τους Ρεύματος τον Απρίλιο;

Το allazorevma.gr είναι υποχρεωμένο να παρέμβει στον δημόσιο διάλογο σχετικά με τις τιμές του ρεύματος για τα νοικοκυριά με αφορμή την συνεχιζόμενη σύρραξη στον Κόλπο, επειδή είναι ο μοναδικός ανεξάρτητος "φορέας" στην χώρα που τηρεί με μεθοδικό τρόπο τα σχετικά στοιχεία. Ιδού λοιπόν πως εξελίχθηκαν οι τιμές τον Απρίλιο του 2026 σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα:

Το ανταγωνιστικό μέρος των τιμών των μεταβλητών ("πράσινων") τιμολογίων αυξήθηκε κατά 7,2%. Αυτή είναι η αύξηση στο σταθμισμένο μέσο όρο των ειδικών τιμολογίων των τεσσάρων μεγαλύτερων Παρόχων που προμηθεύουν το 87% της αγοράς στην Χαμηλή Τάση. Η αύξηση αυτή είναι μικρότερη από την αύξηση του συνολικού κόστους της χονδρικής του Μαρτίου (+15%) γιατί ο σχετικός κρατικός αλγόριθμος είναι "οπισθοδρομικός" - λαμβάνει υπόψη του δυο πρόσφατους μήνες και όχι τον επόμενο (Απρίλιο). Η αύξηση θα ήταν μικρότερη αν ο δεσπόζων Πάροχος δεν μείωνε την έκπτωση που συνηθίζει να δίνει κάθε μήνα στην ¨βασική τιμή¨ (από 15 % σε 10% στην κλίμακα κατανάλωσης πάνω από 200 κιλοβατώρες). 

Επειδή οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις έμειναν σταθερές, η τελική χρέωση της κιλοβατώρας για τα μεταβλητά τιμολόγια είναι αυξημένη κατά 4,8% - στα 27,94 λεπτά την κιλοβατώρα.

Το ανταγωνιστικό μέρος της τιμής των σταθερών τιμολογίων αυξήθηκε κατά 9,6% σε σχέση με τον Μάρτιο. Αυτό οδηγεί σε τελική τιμή χρέωσης (μαζί με τα ρυθμιζόμενα) αυξημένη κατά 6% στα 24, 57 λεπτά την κιλοβατώρα.

Δυο σημαντικές παρατηρήσεις:

• Τα σταθερά τιμολόγια, παρά τις πρόσφατες αυξήσεις, εξακολουθούν να είναι φθηνότερα από τα μεταβλητά ("πράσινα"). Η πιθανότητα να ανατραπεί η σχέση αυτή προϋποθέτει δραματική πτώση των μεταβλητών τιμολογίων (δηλαδή της χονδρικής τιμής!) στο επόμενο 12μηνο και είναι κατά την άποψή μας (και την άποψη των προθεσμιακών αγορών) μικρή.
• Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι η αύξηση στα σταθερά τιμολόγια αφορά ΝΕΟΥΣ πελάτες και όχι τους υπάρχοντες, Σε αντίθεση με τα μεταβλητά τιμολόγια η αύξηση στα οποία αφορά (και θα συνεχίσει να αφορά) το ΣΥΝΟΛΟ των πελατών.

Τα παραπάνω σημαίνουν: α) για όσους είναι στα μεταβλητά τιμολόγια εξακολουθεί - ακόμα και τώρα στην  κρίση - η προτροπή να φύγουν από αυτά επιλέγοντας σταθερά β) για όσους είναι στα σταθερά να μείνουν σε αυτά μέχρι την λήξη των συμβάσεών τους. Υπενθυμίζουμε ότι, συνήθως, αν αυτές οι συμβάσεις δεν ανανεωθούν, ο Πάροχοι, αυτόματα μεταφέρουν τον πελάτη σε μεταβλητό τιμολόγιο. Θέλει προσοχή! γ) Για αυτούς που οι σταθερές συμβάσεις τους λήγουν μέσα στον Απρίλιο να σπεύσουν να κάνουν έρευνα αγοράς ( στο allazorevma.gr!) γιατί υπάρχουν Πάροχοι που φαίνεται ότι τους αρέσει ο κίνδυνος (ή φιλοδοξούν να γίνουν φιλανθρωπικά ιδρύματα..) και διατήρησαν  τα σταθερά τους τιμολόγια στα ίδια επίπεδα.

Λήγει το Σταθερό σας Τιμολόγιο; Υπάρχει Λύση!

Οι τιμές του ρεύματος τον Απρίλιο σημείωσαν αύξηση. Παρ΄ολ'αυτά, τα τιμολόγια σταθερής τιμής εξακολουθούν να είναι η φθηνότερη επιλογή για τους καταναλωτές. Όσοι όμως είναι ήδη σε συμβάσεις που λήγουν μέσα στον Απρίλιο, είναι πιθανό να αντιμετωπίσουν υψηλότερες τιμές για να ανανεώσουν τα σταθερά τους τιμολόγια. 

Δεν ισχύει όμως αυτό για όλους τους Παρόχους. Ορισμένοι από αυτούς, ίσως γιατί είναι αισιόδοξοι, ίσως γιατί τους αρέσει ο κίνδυνος, δεν αύξησαν τις τιμές των σταθερών τιμολογίων τους. Το allazorevma.gr συνιστά στους καταναλωτές των οποίων οι συμβάσεις λήγουν τον Απρίλιο να κάνουν έρευνα αγοράς ώστε να εκμεταλλευθούν την ευκαιρία αυτή. 

Και όπως είναι γνωστό, ο πιο γρήγορος, αντικειμενικός και αξιόπιστος τρόπος να κάνουν την έρευνα αγοράς είναι μέσω της ιστοσελίδας allazorevma.gr - που υποστηρίζει τους Έλληνες καταναλωτές από το 2015.

Δείκτης Τιμών Μαρτίου: Ελαφρές Αναταράξεις στο Ρεύμα

To allazorevma.gr, η πρώτη ιστοσελίδα σύγκρισης τιμών ρεύματος στην χώρα, δημοσιεύει τον μηνιαίο Δείκτη Τιμών Ρεύματος που καταρτίζει, για τον Μάρτιο του 2026. Ο Δείκτης Τιμών Ρεύματος τον Μάρτιο είχε μικρή αύξηση σε σχέση με τον δείκτη Φεβρουαρίου '26. Από 225,53 πήγε στα 231,73 ευρώ την μεγαβατώρα (+2,75%).

Οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις του Μαρτίου '26 έμειναν σταθερές σε 82,14 ευρώ την μεγαβατώρα περιλαμβάνοντας πλέον την αύξηση των χρεώσεων δικτύου μεταφοράς που είναι σε ισχύ από 1/2/26.

Ο Δείκτης Ανταγωνιστικών Τιμών για οικιακούς καταναλωτές, αυξήθηκε στα 136,66 ευρώ την μεγαβατώρα έναντι 130,82 τον Φεβρουάριο. Οι τιμές των εναλλακτικών Παρόχων τον Μάρτιο σε μέσο όρο ήταν στα 137,41 ευρώ την μεγαβατώρα, αυξημένες σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα (131,49 ευρώ την μεγαβατώρα). Οι τιμές της ΔΕΗ αυξήθηκαν στα 135,84 ευρώ την μεγαβατώρα σε σχέση με τον Φεβρουάριο. Στο Πίνακα που ακολουθεί φαίνεται η εξέλιξη του κόστους της αγοράς και των τιμών των εναλλακτικών και της ΔΕΗ τους τελευταίους 12 μήνες.

Τον Μάρτιο η χονδρική τιμή είχε σημαντική αύξηση (+15,25 %) σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα. Τόσο η ΔΕΗ όσο και οι εναλλακτικοί Πάροχοι δεν πέρασαν όλη την αύξηση της χονδρικής στις λιανικές τιμές και πέρασαν μικρό μέρος της (+4,46%). Να σημειωθεί ότι η αύξηση αυτή αφορά τα σταθερά τιμολόγια και όχι τα μεταβλητά ("πράσινα"), τα οποία λόγω της εφαρμογής του κρατικού αλγορίθμου σημείωσαν μείωση τον Μάρτιο αντανακλώντας τη μειωμένη χονδρική του προηγούμενου μήνα (Φεβρουαρίου). 

Το Τυπικό Κυμαινόμενο Τιμολόγιο (ΤΚΤ) για τον Μάρτιο του 2026 μειώθηκε στα 266,56 ευρώ την μεγαβατώρα. Το ΤΚΤ αποτελεί μια εκτίμηση της τιμής που πληρώνουν στην μεγάλη πλειοψηφία τους οι Έλληνες καταναλωτές που είναι ακόμα σε πράσινο τιμολόγιο και είναι υψηλότερο κατά 35 ευρώ την μεγαβατώρα από τον Δείκτη Τιμών του allazorevma.gr ο οποίος καταρτίζεται με βάση τον σταθμισμένο μέσο όρο των φθηνότερων τιμολογίων που προσφέρονται στην αγορά. Η ετήσια δαπάνη για ρεύμα ενός μέσου καταναλωτή που θα παραμείνει το επόμενο 12μηνο σε πράσινο τιμολόγιο εκτιμάται ότι θα είναι 1.000 ευρώ - δηλαδή περίπου 164 ευρώ υψηλότερη από ότι θα ήταν (836 ευρώ) αν επέλεγε το φθηνότερο τιμολόγιο.

Μια Βελτιωμένη Εκτίμηση του Μικτού Περιθωρίου των Παρόχων στην Χαμηλή Τάση

Τα στοιχεία που τηρεί το allazorevma.gr για την κατάρτηση του Δείκτη Τιμών του, μας δίνουν την δυνατότητα να υπολογίζουμε περιοδικά ένα τυποποιημένο Μικτό Περιθώριο για τους Παρόχους στην αγορά της Χαμηλής Τάσης. Με την πρόσφατη προσθήκη των στοιχείων σχετικά με τα ποσοστά των καταναλωτών σε σταθερά και μεταβλητά τιμολόγια στις μηνιαίες αναφορές της ΡΑΑΕΥ, έχουμε πλέον την  δυνατότητα να βελτιώσουμε τους υπολογισμούς μας.

Στον παρακάτω Πίνακα παρουσιάζονται οι σχετικοί υπολογισμοί για τα έτη 2024 και 2025 καθώς και για το πρώτο τρίμηνο του 2026. Η περίοδος των δυο αυτών ετών χαρακτηρίζεται από σχετική ομαλότητα στην αγορά (μετά την κρίση της περιόδου '21-'23) και ειδικότερα την προσφορά τιμολογίων σταθερής τιμής συνήθως 12μηνης διάρκειας. Οι παρατηρήσεις μας:

Οι αριθμοί επιβεβαιώνουν την υπόθεση ότι τα τελευταία δύο χρόνια υπήρξε στην αγορά στην πράξη φαινόμενο σταυροειδούς επιδότησης. Οι ανενεργοί καταναλωτές, που με ευθύνη του κράτους μεταφέρθηκαν και παρέμειναν σε μεταβλητά τιμολόγια, επιδότησαν τις χαμηλές τιμές που προσφέρθηκαν για την προσέλκυση των ενεργών καταναλωτών από τους Παρόχους.

Το Μικτό Περιθώριο για το Τυπικό Κυμαινόμενο Τιμολόγιο (στο οποίο είναι ακόμα το 70% των καταναλωτών) αυξήθηκε μεταξύ των δύο ετών από 15% σε 17% με αποτέλεσμα την διατήρηση του σταθμισμένου περιθωρίου (από 14% σε 13%) στο ίδιο επίπεδο δεδομένου ότι οι Πάροχοι πωλούσαν τα σταθερά τιμολόγια σε τιμές κόστους.

Το κράτος, με την μεταφορά των καταναλωτών χωρίς να τους ρωτήσει σε "πράσινα" τιμολόγια και την έντονη παραπλανητική κρατική διαφήμισή τους, έδωσε την ευκαιρία στους Παρόχους να απολαύσουν περιθώρια της τάξεως του 30% το πρώτο εξάμηνο του 2024 (Όπως φαίνεται στον Πίνακα κάτι ανάλογο παρατηρείται και στο Α' τρίμηνο του 2026 - χωρίς είναι αλήθεια αυτή τη φορά να ευθύνεται το ελληνικό κράτος).

Είναι χαρακτηριστική η σταθερότητα στα δύο χρόνια του (σταθμισμένου) Μικτού Περιθωρίου στην περιοχή του 13-14%. Είναι όμως το βέλτιστο επίπεδο από πλευράς ανταγωνισμού; Δεν είναι εύκολο να αποφανθεί κανείς - πιθανόν ούτε καν η ΡΑΑΕΥ. Δεδομένου όμως ότι το περιθώριο αυτό καθορίζεται σε μεγάλο ποσοστό από τον δεσπόζοντα Πάροχο (που εκπροσωπεί το 72% των μετρητών) και του γεγονότος ότι η τάση για συγκέντρωση στον κλάδο είναι εμφανής, για να είμαστε σίγουροι ότι λειτουργεί ο ανταγωνισμός και να αυξήσουμε την πιθανότητα να μπει στην αγορά και κάποιος νεοεισερχόμενος, το περιθώριο αυτό πρέπει να αυξηθεί με παρέμβαση του ρυθμιστή και να τεθεί ως κατώτατο όριο για τον δεσπόζοντα Πάροχο μέχρι το μερίδιο του να πέσει κάτω από το 30% σε μετρητές.

Μύθος: Οι ΑΠΕ Συγκράτησαν τις Τιμές Ρεύματος τον Μάρτιο

Πολιτικοί, Λειτουργοί του Τύπου και λοιποί δημοσιολογούντες (περιλαμβανόμενων και ορισμένων "πανεπιστημιακών") διαχέουν το μήνυμα (με εντυπωσιακό συντονισμό) ότι οι ΑΠΕ πιστώνονται την σταθερότητα των τιμών στο ρεύμα που παρατηρείται τον Μάρτιο παρά την αναταραχή στις διεθνείς αγορές λόγω της κρίσης στον Κόλπο. Δεν θα σχολιάσω τις προθέσεις των δηλώσεων ελπίζοντας (όσο ζω!) ότι έγιναν λόγω άγνοιας των δεδομένων. Τα οποία διηγούνται ένα διαφορετικό αφήγημα.

Πρώτο: Η λιανική τιμή του ρεύματος έμεινε πρακτικά σταθερή (ο Δείκτης Τιμών του allazorevma.gr είχε μικρή αύξηση κατά 2,7%) για δυο προφανείς λόγους. Ο ένας είναι ότι περίπου το 1/3 των πελατών βρίσκονται σε σταθερά τιμολόγια. Ο δεύτερος είναι ότι ο κρατικά επιβληθείς μηχανισμός αναπροσαρμογής στα μεταβλητά τιμολόγια είναι οπισθοβαρής - βασίζεται στους δυο προηγούμενους μήνες τιμών της χονδρικής. Λόγω του ότι ο Φεβρουάριος ήταν εξαιρετικά φθηνός στην χονδρική, τα μεταβλητά τιμολόγια (το Τυπικό Κυμαινόμενο Τιμολόγιο του allazorevma.gr) για τον Μάρτιο είχε πτώση κατά 2,7%.

Δεύτερο: Η χονδρική στην διάρκεια του Μαρτίου μέχρι σήμερα (26/3) εμφανίζει άνοδο κατά περίπου 14% την στιγμή που η τιμή του φυσικού αερίου εμφάνισε αύξηση πάνω από 40%. Το πιο σημαντικό γεγονός που αντιστάθμισε την αύξηση του φυσικού αερίου ήταν ότι στην ίδια περίοδο (με ένα θαυματουργό τρόπο) η τιμή των δικαιωμάτων εκπομπών στο EUTS έπεσε κατά 20 ευρώ τον τόνο - ήτοι κατά 30%. Οι ΑΠΕ δεν έκαναν την εμφάνισή τους - άλλωστε δεν είναι στο χέρι τους.

Μα δεν είναι οι ΑΠΕ ο φθηνότερος τρόπος για την παραγωγή ρεύματος; Δεν μειώνουν την χονδρική - αφού την "σπρώχνουν" προς τα κάτω (μέχρι και το μηδέν τις μεσημβρινές ώρες;) Μπορεί να μειώνουν την χονδρική αλλά δεν πληρώνονται την χονδρική  γιατί επιδοτούνται. Την επιδότηση την πληρώνουν οι καταναλωτές μέσω των λογαριασμών τους στην λιανική τιμή. Το καλύτερα κρυμμένο μυστικό της αγοράς ρεύματος, ο μηχανισμός των επιδοτήσεων των ΑΠΕ, προβλέπει ότι όσο χαμηλότερη είναι η χονδρική, τόσο μεγαλύτερη είναι η επιδότησή τους. Συνολικά, το κόστος για την αντιμετώπιση της κλιματικής "κρίσης" (που υλοποιείται κυρίως μέσω των λογαριασμών ρεύματος) αποτελεί εδώ και χρόνια (και θα αποτελεί στο προβλεπτό μέλλον) περίπου το 30% της δαπάνης των νοικοκυριών για ρεύμα. 

Οι ΑΠΕ δεν συγκράτησαν τις τιμές (ούτε την λιανική ούτε την χονδρική) του ρεύματος τον Μάρτιο. Ούτε είναι - και δεν προβλέπεται να είναι στο προβλεπτό μέλλον - ο φθηνότερος τρόπος παραγωγής ηλεκτρισμού. Αν ήταν, γιατί χρειάζεται να επιδοτούνται; Ένα μικρό αντίδοτο στην παραπληροφόρηση.

Ορισμένα Προβληματάκια στην Ενιαία Ευρωπαική Αγορά Ηλεκτρισμού*

Η ιστορία ξεκινά στη Γερμανία. Μετά την σταδιακή κατάργηση της πυρηνικής ενέργειας το 2011, η Γερμανία άρχισε να κατασκευάζει αιολική ισχύ. Κυρίως στο Βορρά. Μέχρι το 2017, υπήρχαν 35 GW χερσαίας αιολικής ενέργειας στη Βόρεια Γερμανία. Το μεγαλύτερο μέρος της γερμανικής ζήτησης ηλεκτρικής ενέργειας όμως βρίσκεται στο Νότο. Πώς φτάνει αυτή η ηλεκτρική ενέργεια στη Νότια Γερμανία; Εν μέρει, μέσω των υφιστάμενων γραμμών μεταφοράς Βορρά-Νότου εντός της ίδιας της Γερμανίας.

Αλλά αυτός δεν είναι ο μόνος τρόπος. Υπάρχει επίσης μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας που συνδέει την Γερμανία με την Ολλανδία, το Βέλγιο, την Γαλλία και στη συνέχεια πίσω στη Γερμανία. (βλ. γράφημα παρακάτω) Αυτή η διαδρομή μεταξύ χωρών ανοίγει έτσι μια άλλη επιλογή, αλλά και έναν μεγάλο πονοκέφαλο.

Το πρόβλημα είναι ότι η μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας δεν γίνεται όπως η μεταφορά άλλων αγαθών. Για τις μεταφορές των περισσότερων αγαθών χρησιμοποιούνται φορτηγά, τρένα, πλοία ή ακόμα και αγωγοί - οπότε υπάρχει υψηλός βαθμός ελέγχου. Οι συναλλασσόμενοι μπορούν να κατευθύνουν τα αγαθά ώστε να ταξιδεύουν κατά μήκος όποιας διαδρομής επιλέγουν. Ίσως το πιο σημαντικό, οι συναλλασσόμενοι μπορούν να επιλέξουν τα αγαθά να μην ταξιδεύουν κατά μήκος άλλων διαδρομών.

Η ηλεκτρική ενέργεια είναι διαφορετική. Οι φυσικοί νόμοι του ηλεκτρισμού, γνωστοί ως νόμοι του Kirchhoff, καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο τα ηλεκτρόνια ρέουν σε ένα δίκτυο μεταφοράς. Όταν μια γεννήτρια εγχύει ηλεκτρική ενέργεια σε οποιοδήποτε σημείο του δικτύου, αυτή ρέει κατά μήκος όλων των διαφορετικών πιθανών διαδρομών, ακολουθώντας την διαδρομή της ελάχιστης ηλεκτρικής αντίστασης. Δεν υπάρχει τίποτα που μπορεί να κάνει ο χειριστής για να ελέγξει την κατεύθυνση της ροής, εκτός από το να αλλάξει το ποιες γεννήτριες λειτουργούν.

Αυτή η ροή ηλεκτρικής ενέργειας εκτός της προκαθορισμένης και προβλεπόμενης διαδρομής ονομάζεται «ροή βρόχου». Στην περίπτωση της Γερμανίας, η προκαθορισμένη διαδρομή είναι προς τα νότια, μέσω της ίδιας της Γερμανίας. Αλλά, λόγω των φυσικών νόμων του ηλεκτρισμού, μεγάλες ποσότητες ροής βρόχου περνούν από γειτονικές χώρες. Η παραγωγή σε αυτές τις γειτονικές χώρες δεν αντισταθμίζει την ροή βρόχου από την Γερμανία, γιατί η γερμανική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας είναι τόσο μεγάλη, που παίζει τον κυρίαρχο ρόλο στον καθορισμό των ροών βρόχου.

Υπάρχει ένα άλλο σημαντικό πρόβλημα στην ιστορία. Ο τρόπος με τον οποίο η ΕΕ διαχειρίζεται τις διασυνδέσεις του δικτύου τείνει να επιδεινώνει την ροή βρόχου. Ουσιαστικά, κάθε χώρα λύνει το δικό της πρόβλημα βέλτιστης κατανομής, αγνοώντας εντελώς την ροή βρόχου. Με συνέπεια το εμπόριο ρεύματος μεταξύ των χωρών να μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο εάν υπάρχει υπόλοιπο χωρητικότητας μεταφοράς.

Η περίπτωση του Βελγίου είναι χαρακτηριστική. Σε σύγκριση με την Ολλανδία, τον βόρειο γείτονά του, το Βέλγιο έχει λιγότερο ελκυστικές (δηλαδή ακριβότερες) ευκαιρίες για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας. Έτσι, όταν είναι δυνατόν, το Βέλγιο εισάγει σημαντικές ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας από την Ολλανδία.

Μπορεί κανείς να μαντέψει το κακό που συνέβη. Το Βέλγιο ήταν ευχαριστημένο να εισάγει φθηνή ηλεκτρική ενέργεια από την Ολλανδία. Αλλά, καθώς η γερμανική αιολική παραγωγή αυξήθηκε, αυτό έγινε πολύ πιο δύσκολο. Στην διάρκεια του 2017 για παράδειγμα, ένα έτος με ιδιαίτερα μεγάλη αιολική παραγωγή στην Γερμανία, οι ροές βρόχου κατέλαβαν το 30% της χωρητικότητας μεταφοράς μεταξύ Ολλανδίας και Βελγίου, μειώνοντας σημαντικά την ποσότητα ηλεκτρικής ενέργειας που το Βέλγιο ήταν σε θέση να εισάγει από την Ολλανδία για δική του χρήση.

Με βάση ωριαία δεδομένα σε επίπεδο γεννήτριας, η ροή βρόχου αύξησε την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στο Βέλγιο κατά 14%, με το κόστος παραγωγής να αυξάνεται κατά 27%. Η ροή βρόχου ανάγκασε το Βέλγιο να βασιστεί σε εγχώριες γεννήτριες υψηλότερου κόστους, αντί να εισάγει από την Ολλανδία.

Οι περιορισμοί στην μεταφορά δημιούργησαν επίσης ευκαιρίες για κατάχρηση ισχύος στην αγορά. Πριν από την άφιξη των ροών βρόχου, ένας Βέλγος παραγωγός ρεύματος δεν μπορούσε να κάνει πολλά για να αυξήσει τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας. Αν το έκανε, αυτό θα οδηγούσε σε αυξημένες εισαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας χαμηλού κόστους από την Ολλανδία. Μετά την άφιξη των ροών βρόχου, έγινε πολύ πιο δύσκολο για αυτές τις εισαγωγές χαμηλού κόστους να φτάσουν στην βελγική αγορά. Η αγορά έγινε λιγότερο ανταγωνιστική, δίνοντας την δυνατότητα στους Βέλγους παραγωγούς να αυξήσουν τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας.

Αυτή είναι μια διδακτική ιστορία για τα προβλήματα του Μοντέλου Στόχου της ΕΕ που προσβλέπει στο ότι η διασύνδεση μεταξύ των χωρών μελών της ΕΕ δημιουργεί αξία μεταφέροντας την ηλεκτρική ενέργεια εκεί όπου θα ήταν πιο πολύτιμη, επιλέγοντας τις φθηνότερες πηγές μεταξύ των χωρών και μετριάζοντας την ισχύ των παραγωγών στην αγορά. Για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός όμως θα πρέπει να επανεξετασθεί η τρέχουσα πρακτική της επίλυσης της βέλτιστης κατανομής κάθε χώρας ξεχωριστά. Υπάρχουν εν δυνάμει μεγάλα και αυξανόμενα κέρδη από το διακρατικό εμπόριο ρεύματος εντός της ΕΕ, αλλά το τρέχον σύστημα είναι αυθαίρετο και αναποτελεσματικό. Επίσης, τιμωρεί εγγενώς τις μικρότερες χώρες, κάτι που δεν είναι προφανώς η πρόθεση της πολιτικής είναι όμως η πραγματικότητα.

*Πηγή: Davis, Lucas. “Sharing is Caring, Especially with the Electric Grid” Energy Institute Blog, March 16, 2026.

Μια Μετριοπαθής Πρόταση για τις Αγορές Ρεύματος Από τον Dieter Helm

Ο κύριος Dieter Helm, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, είναι ένας από τους πιο αξιόπιστους σχολιαστές σχετικά με τις αγορές ρεύματος στην Μ. Βρετανία. Γιατί διαθέτει τρία σημαντικά πλεονεκτήματα. Την ακαδημαϊκή γνώση, την πολυετή εμπειρία σε ρυθμιστικά θέματα, και κυρίως την ανεξαρτησία του ουδέτερου παρατηρητή (τόσο από άποψη συμφερόντων όσο και ιδεολογίας). Αξίζει συνεπώς να μελετήσει κανείς τις προτάσεις του για την περίπτωση της Βρετανίας σχετικά με τις τιμές  - ειδικότερα αυτές για την βιομηχανία -  ελπίζοντας ότι θα έχουν  ενδιαφέρον και για την υπόλοιπη Ευρώπη. Ίσως και για την μικρή Ελλάδα δεδομένου ότι το θέμα είναι επίκαιρο και σε εμάς. 

Στην επόμενη παράγραφο παρουσιάζεται - σε italic- η σύνοψη των προτάσεων του κυρίου Helm με τα δικά του λόγια. Ακολουθεί ο δικός μου σχολιασμός (που είναι η δική μου ερμηνεία των προτάσεων του κυρίου Helm  και για την οποία προφανώς δεν έχει καμία ευθύνη).

"Για να αποκαταστήσει την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας, η Βρετανία χρειάζεται μόνιμη, διαρθρωτική μεταρρύθμιση στην τιμολόγηση της ηλεκτρικής ενέργειας —όχι βραχυπρόθεσμες λύσεις. Αυτό απαιτεί τρεις μεγάλες αλλαγές: α) χρέωση της βιομηχανίας με βάση το μακροπρόθεσμο οριακό κόστος του συστήματος αντί να επιβαρύνεται με το πλήρες κόστος του δικτύου β) μεταρρύθμιση της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας με την απομάκρυνση από τις τιμές χονδρικής που καθορίζονται από το φυσικό αέριο προς ένα σύστημα «ισοδύναμης σταθερής ισχύος» που βασίζεται στην χωρητικότητα και λαμβάνει υπόψη σωστά τη διακοπτόμενη λειτουργία των ΑΠΕ και γ) αναπροσαρμογή των τιμών άνθρακα αντίστροφα προς τις τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου για την σταθεροποίηση του συνολικού κόστους ενέργειας".

Η πρώτη πρόταση βασίζεται στην γνωστή στους οικονομολόγους αρχή του Ramsey σύμφωνα με την οποία οι χρεώσεις του σταθερού κόστους κοινών υποδομών ή συστημάτων (όπως τα δίκτυα ηλεκτρισμού) με τιμές αντιστρόφως ανάλογες της ελαστικότητας της ζήτησης των καταναλωτών είναι ο οικονομικά αποτελεσματικότερος τρόπος. Αυτό σημαίνει ότι οι βιομηχανίες, των οποίων η ζήτηση είναι ελαστική (γιατί μπορούν να κλείσουν ή να φύγουν) θα πρέπει να πληρώνουν σε χαμηλές τιμές (μικρά περιθώρια) ενώ οι οικιακοί καταναλωτές (που έχουν λιγότερες εναλλακτικές λύσεις) θα πρέπει να αναλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος του κόστους των δικτύων πληρώνοντας τιμές με μεγαλύτερα περιθώρια. Αυτό είναι λιγότερο αντιλαϊκό από όσο ακούγεται. Γιατί αν οι επιχειρήσεις κλείσουν ή φύγουν, το σταθερό κόστος των δικτύων/υποδομών δεν αποφεύγεται - και αυτό οδηγεί σε ακόμα μεγαλύτερη επιβάρυνση των οικιακών καταναλωτών.

Η πρόταση αυτή του κυρίου Helm σε πρώτη ανάγνωση  δεν φαίνεται ιδιαίτερα καινοτομική. Η αρχή του Ramsey ακολουθείται παραδοσιακά από το καιρό των κρατικών  μονοπωλίων στο ρεύμα. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι Γερμανοί καταναλωτές στον λογαριασμό τους μπορούν να δουν το ποσό της επιδότησης που δίνουν για την μείωση των χρεώσεων δικτύων της βιομηχανίας. Στη χώρα μας πρόσφατα αυξήθηκαν απότομα σε δυσθεώρητα ύψη οι χρεώσεις των δικτύων διανομής και μεταφοράς για τους οικιακούς καταναλωτές. Αλλαγή που έγινε δεκτή με την  σιωπή του τάφου αλλά είναι απόλυτα ορθολογική από οικονομική άποψη.

Υποπτεύομαι όμως ότι ο λόγος που ο κύριος Helm επαναφέρει το θέμα δεν είναι μόνο τα δίκτυα αλλά και οι ΑΠΕ. Οι οποίες όσο διεισδύουν στο σύστημα απαιτούν δραματική αύξηση των υποδομών εφεδρείας. Προσπαθεί λοιπόν να πείσει ότι το κόστος αυτής της υποδομής δεν πρέπει να περάσει στις βιομηχανίες. Η εφαρμογή της αρχής του Ramsey είναι πολύ πιο σημαντική σε ένα σύστημα στο οποίο κυριαρχούν υποδομές που έχουν σταθερά κόστη όπως οι ΑΠΕ. Αν οι πολιτικοί θέλουν το Net Zero -υποθέτω ότι ισχυρίζεται ο κύριος Helm - τουλάχιστον ας μην πυροβολούν χωρίς λόγο την βιομηχανία των χωρών τους.

Η δεύτερη πρόταση του κυρίου Helm μοιάζει με απόψεις που κυκλοφορούν στον δημόσιο διάλογο αλλά αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό παραπλανητικό. Πράγματι η πρόταση είναι να αντικατασταθεί πλήρως η χονδρική αγορά ενέργειας με μια αγορά δυναμικότητας. Αυτή θα καταργήσει όχι μόνο την αγορά ενέργειας αλλά και την επιδότηση των ΑΠΕ μέσω των συμβάσεων διαφορών (CfD). Επίσης θα υποκαταστήσει πλήρως την ήδη υπάρχουσα στην Μ. Βρετανία αγορά μακροπρόθεσμης δυναμικότητας. Οι παραγωγοί θα συμμετέχουν με την δομή των ισοδύναμων σταθερής ισχύος (equivalent firm power). Δηλαδή στις τιμές τους για δυναμικότητα θα προσφέρουν τόσο ενέργεια όσο και δυναμικότητα. Αυτό σημαίνει ότι oi ΑΠΕ θα πρέπει να εξασφαλίσουν την δυναμικότητα που απαιτείται για να προσφέρουν ένα ελεγχόμενο (dispatchable) προφίλ παραγωγής. Το πλεονέκτημα είναι ότι η χονδρική τιμή αποδεσμεύεται από την τιμή του φυσικού αερίου και οι ΑΠΕ αναλαμβάνουν (εσωτερικεύουν) το κόστος της πρόσθετης ανάγκης για εφεδρεία που επιρρίπτουν στο σύστημα. Ένα επιπλέον πλεονέκτημα είναι ότι στην ανάγκη να προφέρουν σταθερό προφίλ παραγωγής οι ΑΠΕ θα δημιουργήσουν μια δευτερογενή αγορά ενεργειακών υπηρεσιών εφεδρείας δίνοντας έναυσμα για καινοτομίες. Ποιος θα τους δώσει τις καλύτερες τιμές; Σταθμοί φυσικού αερίου, υδροηλεκτρικοί σταθμοί, μπαταρίες, άλλες τεχνικές αποθήκευσης, τεχνολογίες διαχείρισης ζήτησης; Ποιος ξέρει;

Η τρίτη πρόταση είναι καινοτομική (πάντως είναι κάτι καινούργιο για τον γράφοντα). Ο κύριος καθηγητής προτείνει ένα νέο αλγόριθμο για τον καθορισμό της τιμής των δικαιωμάτων εκπομπών CO2. Να μεταβάλλεται αντιστρόφως ανάλογα με την τιμή του πετρελαίου και του φυσικού αερίου. Αυτό θα σταθεροποιήσει το κόστος του ρεύματος στον βαθμό που θα εξακολουθήσει να επηρεάζεται από τα ορυκτά καύσιμα. Δικαιολογεί την πρόταση χαρακτηρίζοντας την διαφορά μεταξύ του οριακού κόστους παραγωγής πετρελαίου και της τιμής του στις διεθνείς αγορές ως φόρο. Πλήρες υποκατάστατο του φόρου άνθρακα που επιβάλλεται μέσω της αγοράς δικαιωμάτων. Η πρόταση βοηθάει να καταργηθεί και η αστεία διαδικασία της κολοκυθιάς που παίζεται στην Ευρώπη με την τιμή των δικαιωμάτων. Παρατηρήσαμε πρόσφατα ένδειξη της αστειότητας αυτής. Η οποία όμως - χωρίς να αναγνωρίζεται δημοσίως  - εφαρμόζει την ιδέα του κυρίου Helm. Να σημειωθεί ότι ο τρόπος αυτός τιμολόγησης αποτρέπει τον κανιβαλισμό της αγοράς ΑΠΕ από τα ορυκτά καύσιμα των οποίων η τιμή προβλέπεται πτωτική τα επόμενα χρόνια. Και μάλιστα τόσο πτωτική όσο επιτυχής είναι η προσπάθεια απανθρακοποίησης του ηλεκτρισμού. 

Χαρακτήρισα στον τίτλο του παρόντος τις προτάσεις του κυρίου Helm "Μετριοπαθείς" στην προσπάθειά μου να αστειευθώ με αγγλοσαξονικού τρόπο. Στην πραγματικότητα πιστεύω ότι είναι ριζοσπαστικές και υπάρχει πιθανότητα να εφαρμοστούν μόνο ως αποτέλεσμα κρίσεων. Αλλά κανείς δεν μπορεί να κάνει προβλέψεις - κυρίως για το μέλλον!

Ευθύνεται η Τεχνητή Νοημοσύνη για τις Υψηλότερες Τιμές Ρεύματος*;

Κατά τη διάρκεια της ομιλίας για την Κατάσταση της Ένωσης την περασμένη εβδομάδα, ο Πρόεδρος Τράμπ δήλωσε ότι οι εταιρείες τεχνολογίας θα «πληρώσουν για την δική τους ενέργεια». Η ρητορική είχε θετική ανταπόκριση. Αλλά, όπως συμβαίνει συχνά στις αγορές ηλεκτρικής ενέργειας, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο μπερδεμένη από τα συνθήματα. Αναλύω παρακάτω τι θα σήμαινε στην πραγματικότητα για ένα κέντρο δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης να «φέρει την δική του ενέργεια». Από τα οικονομικά του κόστους συναλλαγής, της κάθετης ολοκλήρωσης, μέχρι το πολυεπίπεδο παζλ δικαιοδοσίας της ομοσπονδιακής και πολιτειακής ρύθμισης των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας μέχρι τους τρόπους με τους οποίους οι μεγάλοι νέοι πελάτες μπορούν στην πραγματικότητα να οδηγήσουν σε χαμηλότερες μέσες τιμές.

Η ομιλία του Τράμπ έθεσε ένα από τα πιο πολιτικά φορτισμένα - και οικονομικά παρεξηγημένα - ερωτήματα στην ενεργειακή πολιτική σήμερα: Ποιος πληρώνει στην πραγματικότητα για την ηλεκτρική ενέργεια που τροφοδοτεί την άνθηση της τεχνητής νοημοσύνης; Το σημαντικό του μήνυμα: Οι εταιρείες τεχνολογίας που κατασκευάζουν τεράστια κέντρα δεδομένων θα πρέπει να πληρώσουν τον λογαριασμό για την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας. Ο Λευκός Οίκος ενίσχυσε την υπόσχεση την Τετάρτη, ανακοινώνοντας ότι επτά εταιρείες τεχνολογίας υπέγραψαν μια «δέσμευση προστασίας των καταναλωτών» για να προστατεύσουν τους Αμερικανούς πολίτες από τις αυξανόμενες τιμές των υπηρεσιών κοινής ωφέλειας.

Σε μεγάλο μέρος της χώρας, οι μηνιαίοι λογαριασμοί είναι υψηλότεροι από ό,τι ήταν πριν από λίγα χρόνια. Ο πληθωρισμός εξηγεί μέρος της αύξησης, επομένως, όσον αφορά την πραγματική αγοραστική δύναμη, η άνοδος ήταν λιγότερο δραστική από ό,τι υπονοούν οι τίτλοι των ΜΜΕ. Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας είναι οι μακροχρόνια αναβαλλόμενες επενδύσεις σε υποδομές μεταφοράς και διανομής, καθώς οι εταιρείες κοινής ωφέλειας εκσυγχρονίζουν τα γερασμένα δίκτυα και τα ενισχύουν έναντι του κινδύνου πυρκαγιών και καταιγίδων. Αυτές οι πιέσεις κόστους είναι δομικές και οικείες στις ρυθμιστικές αρχές. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν ήταν υπεύθυνη για την ενσωμάτωση των δαπανών αυτών στις τιμές. Αλλά η πολιτική συζήτηση για ένα μηνιαίο λογαριασμό κοινής ωφέλειας σπάνια βασίζεται σε μια προσεκτική ανάλυση των ονομαστικών έναντι των πραγματικών αυξήσεων ή των κύκλων κεφαλαιουχικών δαπανών. Ο αριθμός στο κάτω μέρος της σελίδας είναι αυτό που βλέπουν - και αισθάνονται οι ψηφοφόροι.

Τα κέντρα δεδομένων, εν τω μεταξύ, είναι ορατά μνημεία της ψηφιακής αφθονίας - τεράστιες αποθήκες διακομιστών που ανήκουν σε μερικές από τις μεγαλύτερες εταιρείες στον κόσμο, που παρέχουν  υπηρεσίες όπως την αποθήκευση φωτογραφιών, ανταλλαγών μηνυμάτων κειμένου, ροών βίντεο και τώρα τις αυξανόμενες υπολογιστικές απαιτήσεις της τεχνητής νοημοσύνης. Η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται κέρδη παραγωγικότητας και γεωπολιτικό πλεονέκτημα. Καταναλώνει επίσης ηλεκτρική ενέργεια σε μια κλίμακα που θα είχε ξαφνιάσει τους σχεδιαστές των δικτύων ηλεκτρισμού πριν από μια δεκαετία. Εάν οι λογαριασμοί αυξάνονται και οι εταιρείες τεχνολογίας ακμάζουν, η πολιτική αντιπαράθεση είναι δύσκολο να αγνοηθεί.

Αυτό το αφήγημα για το υποτιθέμενο  πρόβλημα με την ΤΝ είναι κατανοητό αλλά ατελές.

Η ηλεκτρική ενέργεια δεν παράγεται και καταναλώνεται μεμονωμένα. Ρέει μέσα από ένα δίκτυο έντασης κεφαλαίου με ογκώδη, μακροχρόνια κόστη που κατανέμονται μέσω πολυεπίπεδων ομοσπονδιακών και πολιτειακών θεσμών. Οι τιμές λιανικής καθορίζονται σε μεγάλο βαθμό από τις επιτροπές κοινής ωφέλειας των πολιτειών βάσει ενός «δίκαιου και εύλογου» ρυθμιστικού προτύπου. Οι αγορές χονδρικής λειτουργούν υπό ομοσπονδιακή εποπτεία. Οι υποδομές χρηματοδοτούνται εκ των προτέρων και ανακτώνται σε βάθος δεκαετιών. Σε ένα τέτοιο σύστημα, το ερώτημα «Ποιος πληρώνει;» δεν έχει σαφή απάντηση, όσο συναισθηματικά ικανοποιητικό κι αν είναι το σύνθημα που επιλέγει κανείς.

Η δέσμευση του προέδρου για την προστασία των καταναλωτών αποκρυσταλλώνει ένα βαθύτερο οικονομικό ερώτημα. Τι σημαίνει, σε μια ρυθμιζόμενη βιομηχανία δικτύων, για έναν μεγάλο νέο πελάτη να «πληρώνει για την δική του ηλεκτρική ενέργεια»; Υπονοεί αυτή η αρχή κάθετη ολοκλήρωση - ότι μια εταιρεία τεχνολογίας πρέπει να κατασκευάσει και να κατέχει τους δικούς της σταθμούς παραγωγής ενέργειας; Σημαίνει την χρήση μακροπρόθεσμων συμβάσεων που καλύπτουν το οριακό κόστος παραγωγής και μεταφοράς; Πρόκειται για συμβάσεις με την ρυθμιζόμενη εταιρεία κοινής ωφέλειας, με έναν ανεξάρτητο παραγωγό ενέργειας εκτός κοινής ωφέλειας ή για κάποια υβριδική συμφωνία; Ή, τα κέντρα δεδομένων που είναι νέοι πελάτες σε αυτό το μεγάλο κοινόχρηστο δίκτυο που έχει κατασκευαστεί σε βάθος δεκαετιών, πρέπει να πληρώσουν για το κόστος υποδομής που κατασκευάστηκε πολύ πριν την λειτουργία ακόμα και ενός μόνο διακομιστή τεχνητής νοημοσύνης;

Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται στη διασταύρωση των οικονομικών του κόστους συναλλαγών, του ρυθμιστικού δικαίου και των οικονομικών της κατανομής του κόστους υποδομών κοινής ωφέλειας. Καθορίζουν εάν το νέο φορτίο αυξάνει τους μέσους συντελεστές χρέωσης δικτύων, τους μειώνει κατανέμοντας τα πάγια κόστη ευρύτερα ή κάνει κάτι ενδιάμεσο. Αποκαλύπτουν επίσης τα όρια της ρητορικής της ομοσπονδιακής κυβέρνησης στις ΗΠΑ, όπου οι περισσότεροι από τους μοχλούς πολιτικής που διαμορφώνουν τους οικιακούς λογαριασμούς βρίσκονται σε επίπεδο πολιτείας. Τι σημαίνει, λοιπόν, για τις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης "να παρέχουν την δική τους ενέργεια";

Με την πρώτη ματιά, η φράση υποδηλώνει κάθετη ολοκλήρωση. Εάν ένα κέντρο δεδομένων απαιτεί 500 μεγαβάτ για να το τροφοδοτήσει, ίσως η εταιρεία τεχνολογίας θα έπρεπε να κατασκευάσει και να λειτουργήσει έναν σταθμό παραγωγής ενέργειας 500 μεγαβάτ. Η συμμετρία είναι ελκυστική: ένα αυτόνομο βιομηχανικό οικοσύστημα που ούτε βασίζεται ούτε επιβαρύνει το δίκτυο - αυτό που οι μηχανικοί θα ονόμαζαν "νησιδοποιημένο" - απομονωμένο σύστημα.

Αλλά τα οικονομικά του κόστους συναλλαγών υπονοούν ότι μια τέτοια πλήρως συμμετρική προσέγγιση στην οργάνωση της παραγωγής δεν είναι ούτε εμπειρικά συνήθης ούτε απαραίτητα αποτελεσματική. Στο πρωτοποριακό άρθρο του το 1937, ο οικονομολόγος Ρόναλντ Κόουζ έθεσε ένα παραπλανητικά απλό ερώτημα: Γιατί υπάρχουν οι επιχειρήσεις; Ο Κόουζ παρουσίασε την επιχείρηση ως μια εναλλακτική λύση στο σύστημα των τιμών της αγοράς με το επιχείρημα ότι οι εταιρείες προκύπτουν όταν ο συντονισμός της δραστηριότητας μέσω των αγορών συνεπάγεται μεγάλο (μη αμελητέο) κόστος συναλλαγών - κόστος αναζήτησης πληροφοριών, κόστος διαπραγμάτευσης, καθώς και κόστος παρακολούθησης, προσαρμογής και επιβολής σε περίπτωση ημιτελών συμβάσεων. Για τον λόγο αυτό, η κάθετη ολοκλήρωση είναι βέλτιστη όταν οι συμβάσεις σε όρους αγοράς είναι συγκριτικά δαπανηρές.

Στην ηλεκτρική ενέργεια, αυτά τα κόστη συναλλαγών είναι ακόμη πιο έντονα. Η λειτουργία ενός σταθμού παραγωγής ενέργειας απαιτεί εξειδικευμένες, κεφαλαιακά απαιτητικές δυνατότητες, δίνοντας στις επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας και στους ανεξάρτητους παραγωγούς ενέργειας ένα συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι των εταιρειών τεχνολογίας, οι οποίες ειδικεύονται στην πληροφορική και το λογισμικό. Ακόμη και πολύ μεγάλες εταιρείες σπάνια ξυπνούν ένα πρωί και αποφασίζουν ότι η λειτουργία ενός σταθμού παραγωγής ενέργειας είναι μια προφανής νέα παράλληλη δραστηριότητα.

Σε πολλούς κλάδους που χαρακτηρίζονται από μεγάλη, διαρκή ζήτηση και εξαιρετικά εξειδικευμένα περιουσιακά στοιχεία, η αποτελεσματική λύση δεν είναι η κάθετη ολοκλήρωση, αλλά η σύναψη μακροπρόθεσμων  συμβάσεων. Οι συμφωνίες αγοράς ενέργειας, οι συμβάσεις χωρητικότητας και οι εξατομικευμένες ρυθμίσεις υποδομής υπάρχουν ήδη ακριβώς για να ευθυγραμμίσουν τα κίνητρα χωρίς να διαγράψουν τα οργανωτικά όρια μεταξύ των επιχειρήσεων. Η οικονομική βιβλιογραφία σχετικά με το ερώτημα "κατασκευή ή αγορά" υποδηλώνει ότι το σχετικό ερώτημα δεν είναι εάν ένα κέντρο δεδομένων πρέπει να κατέχει έναν σταθμό παραγωγής ενέργειας. Το σχετικό ερώτημα είναι ποια θεσμική ρύθμιση ελαχιστοποιεί το κόστος συναλλαγών, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι το οριακό κόστος του συστήματος βαρύνει το φορτίο που τα προκαλεί.

Αυτό το πλαίσιο μετατοπίζει τη συζήτηση. Το «φέρτε την δική σας παραγωγή ρεύματος» μπορεί να σημαίνει διαπραγμάτευση συμβάσεων που εσωτερικεύουν τα οριακά κόστη και όχι την μετατροπή της εταιρείας λογισμικού σε επιχείρηση κοινής ωφέλειας. Αλλά όταν οι εταιρείες καταλήξουν σε συμβάσεις αντί για κάθετη ολοκλήρωση, η ρητορική των εταιρειών τεχνολογίας - ότι «η ανάπτυξη πρέπει να αποσβένεται» - πρέπει να ευθυγραμμίζεται με το ρυθμιστικό δίκαιο. Σύμφωνα με τον Ομοσπονδιακό Νόμο περί Ηλεκτρικής Ενέργειας και τους παράλληλους πολιτειακούς νόμους, οι τιμές λιανικής και χονδρικής πρέπει να είναι «δίκαιες και λογικές». Με την πάροδο δεκαετιών, αυτό το πρότυπο έχει καταλήξει να ενσωματώνει την αιτιώδη συνάφεια του κόστους και την μη διάκριση. Οι πελάτες θα πρέπει να επωμίζονται το κόστος που προκαλούν και όχι περισσότερο. Μια σχετική ρυθμιστική αρχή ορίζει ότι οι πελάτες θα πρέπει να επωμίζονται το κόστος ανάλογα με τα οφέλη που απολαμβάνουν. Ο συνδυασμός της «αιτιότητας του κόστους» και του «ο ωφελούμενος πληρώνει» παρέχει καθοδήγηση για μια χρέωση του κέντρου δεδομένων που είναι δίκαιη και λογική.

Μεταξύ αυτών των πόλων βρίσκεται μια ζώνη διαπραγμάτευσης που ανάγεται στον Coase: Όταν τα δικαιώματα είναι σαφή και το κόστος συναλλαγών είναι διαχειρίσιμο, τα μέρη μπορούν να διαπραγματευτούν συμβάσεις που εσωτερικεύουν την αιτιώδη συνάφεια του οριακού κόστους και περιορίζουν την αναποτελεσματική μετατόπιση του κόστους σε οικιακούς πελάτες. Σε αυτό το πλαίσιο, το κέντρο δεδομένων μπορεί να εξασφαλίσει μια δέσμευση παροχής υπηρεσιών ενέργειας με ένα προβλέψιμο αναμενόμενο προφίλ κόστους, ενώ η εταιρεία κοινής ωφέλειας μπορεί να εξασφαλίσει επάρκεια εσόδων και να μειώσει τον κίνδυνο ζήτησης και επένδυσης, βελτιώνοντας έτσι την ανάκτηση κεφαλαίου και μετριάζοντας την πιθανότητα να μείνουν αναξιοποίητες ή ακινητοποιημένες οι αναβαθμίσεις του δικτύου. Με βάση αυτήν την ερμηνεία, η «ανάπτυξη αποπληρώνει τον εαυτό της» είναι μια αρχή οριακής απόσβεσης : Η οριακή ζήτηση χρηματοδοτεί τα μελλοντικά κόστη που προκαλεί. Ενώ τα παλιά ανακτήσιμα κόστη κατανέμονται σύμφωνα με τους ισχύοντες κανόνες. Αυτό το αποτέλεσμα προκύπτει από τον σχεδιασμό συμβάσεων και τιμολογίων υπό ρυθμιστική εποπτεία, παρά από πολιτική ρητορική.

Το ζήτημα της δικαιοδοσίας περιορίζει περαιτέρω αυτό που μπορεί να επιτύχει μια ομοσπονδιακή πολιτική δέσμευση. Οι περισσότερες από τις επενδύσεις που ωθούν επί του παρόντος τους οικιακούς λογαριασμούς προς τα πάνω - αναβαθμίσεις δικτυών διανομής, μετριασμός πυρκαγιών, ανθεκτικότητα σε καταιγίδες - εμπίπτουν στην αρμοδιότητα των πολιτειακών επιτροπών κοινής ωφέλειας. Η Ομοσπονδιακή Ρυθμιστική Επιτροπή Ενέργειας επιβλέπει τις αγορές χονδρικής και την διαπολιτειακή μεταφορά ενέργειας. Δεν ορίζει τις τιμές λιανικής σε καμία πολιτεία και η προεδρική ρητορική δεν μπορεί να το αλλάξει αυτό.

Αυτή η διάκριση έχει σημασία επειδή μεγάλο μέρος της σημερινής πίεσης στις τιμές αντανακλά κύκλους επενδύσεων κεφαλαίου που προηγούνται της έξαρσης της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η τεχνητή νοημοσύνη συμπίπτει με τις εξελίξεις αυτές - δεν τις προκάλεσε. Στο βαθμό που οι νέες υποθέσεις καθορισμού τελών κοινής ωφέλειας (που θα είναι αντικείμενο των πολιτειακών ρυθμιστικών επιτροπών) ενσωματώνουν προβλέψεις για την μελλοντική ανάπτυξη των κέντρων δεδομένων, το κόστος υποδομών που σχετίζεται με την Τεχνητή Νοημοσύνη θα αρχίσει να εμφανίζεται. Γι' αυτό και το ερώτημα άρχισε ήδη να τίθεται.

Η οικονομική διάσταση γίνεται λιγότερο αισθητή σε συστήματα με πλεονάζουσα χωρητικότητα. Τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας έχουν οικονομίες κλίμακας, υψηλά σταθερά κόστη και χαμηλό οριακό κόστος. Όταν η ζήτηση είναι ασθενής, τα σταθερά κόστη κατανέμονται σε λιγότερες κιλοβατώρες και οι μέσες τιμές αυξάνονται. Ένας μεγάλος, σταθερός πελάτης με υψηλό συντελεστή φορτίου μπορεί να βελτιώσει την αξιοποίηση και να κατανείμει αυτά τα σταθερά κόστη ευρύτερα. Υπό τις κατάλληλες συνθήκες, η νέα οριακή ζήτηση μπορεί να μειώσει τις μέσες τιμές. Σε δίκτυα - συστήματα με περιορισμένη χωρητικότητα, μπορεί να τις αυξήσει. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από την τοπική χωρητικότητα, την ρυθμιστική μεταχείριση και τον σχεδιασμό των συμβάσεων. Μια γενική πρόβλεψη - υπόσχεση προς οποιαδήποτε κατεύθυνση είναι ίσως πολιτικά βολική αλλά συχνά λανθασμένη.

Επικαλύπτοντας όλα αυτά είναι η αβεβαιότητα που προκαλείται από το ότι τα δίκτυα μεταφοράς και τοι σταθμοί παραγωγής έχουν διάρκεια ζωής δεκαετιών. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται σήμερα εξαρτώνται από την ανθεκτικότητα και την τοποθεσία της ζήτησης από εγκαταστάσεις τεχνητής νοημοσύνης. Θα γίνουν τα μοντέλα πιο ενεργειακά αποδοτικά; Θα επεκταθεί η ιδιοπαραγωγή; Θα μεταναστεύσουν τα κέντρα δεδομένων προς περιοχές με περισσότερη άφθονη ενέργεια; Οι υποδομές που κατασκευάζονται για έναν πελάτη μπορεί αργότερα να εξυπηρετήσουν περισσότερους; Μήπως οι υποδομές που δικαιολογούνται για την αξιοπιστία του συστήματος είναι απαραίτητες για ένα μόνο μεγάλο φορτίο; Η δημιουργία αξίας σπάνια είναι στατική ειδικά εάν βασίζεται σε στατική λογιστική με βάση το παρελθόν.

Τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας είναι σύνθετα εξελισσόμενα συστήματα που διέπονται στις ΗΠΑ από πολυεπίπεδη νομοθεσία. Τα κόστη είναι κοινά. Οι επενδύσεις είναι προσανατολισμένες στο μέλλον. Η κατανομή είναι θεσμική, όχι αυτόματη. Σε αυτό το πλαίσιο, η δέσμευση του Τράμπ στη Κατάσταση της Ένωσης λειτουργεί στο επίπεδο της ρητορικής σαφήνειας και όχι στο επίπεδο του σχεδιασμού του συστήματος.

Τέτοια σαφήνεια έχει πολιτική αξία. Σηματοδοτεί δικαιοσύνη και ενδιαφέρον για προσιτές τιμές για τους καταναλωτές. Αλλά ο θεσμικός σχεδιασμός απαιτεί περισσότερα από σαφήνεια. Απαιτεί αιτιώδη σχέση κόστους, επίγνωση δικαιοδοσίας και διαπραγματευτική πειθαρχία. Η ανάπτυξη μπορεί είτε να αυξήσει είτε να μειώσει το μέσο κόστος. Το ποιο αποτέλεσμα θα επικρατήσει εξαρτάται από το πώς οι εταιρείες δομούν την συμφωνία και βάσει ποιων ρυθμιστικών αρχών.

Η διασφάλιση ότι η ανάπτυξη θα αποπληρώσει η ίδια τα έξοδά της είναι ένας υπερασπίσιμος στόχος. Η επίτευξή του εξαρτάται λιγότερο από τις προεδρικές υποσχέσεις και περισσότερο από την προσεκτική εφαρμογή δίκαιων και λογικών αρχών στους θεσμούς που διέπουν στην πραγματικότητα την ηλεκτρική ενέργεια. Η ατάκα που χειροκροτήθηκε ήταν απλή. Η οικονομία της ηλεκτρικής ενέργειας, όπως συνήθως, δεν είναι.

* Το παρόν είναι μετάφραση άρθρου της κυρίας Lynne Kiesling από τον γράφοντα. Συνοπτικό βιογραφικό: "Lynne Kiesling is an economist focusing on regulation, market design, and the economics of digitization and smart grid technologies in the electricity industry. She is Director of the Institute for Regulatory Law & Economics in the Center on Law, Business, and Economics, and is an Adjunct Professor in the Master of Science in Energy and Sustainability program, both at Northwestern University. She is also a Research Professor at University of Colorado Denver, a member of the External Faculty of the Santa Fe Institute, and a Nonresident Senior Fellow at the American Enterprise Institute".

Πως Να Στηρίξουμε την Κοινωνία για το Ρεύμα - Η Ταπεινή μας Γνώμη

Οι κυβερνήτες μας εκδήλωσαν ήδη την πρόθεσή τους να "στηρίξουν" την Κοινωνία προβλέποντας  αναταραχή στις αγορές ενέργειας (και κυρίως του ρεύματος) λόγω της σύρραξης στον Περσικό κόλπο. Μόνο κάποιος ανάλγητος δεν θα συγκινείτο από τις καλές προθέσεις των κυβερνώντων. Δυστυχώς οι καλές προθέσεις δεν έχουν πάντα τα καλύτερα αποτελέσματα. Την προηγούμενη φορά που αναγκάστηκαν να "στηρίξουν την κοινωνία" - την περίοδο της κρίσης του 2021-2023 - το έκαναν με αναποτελεσματικό τρόπο αφήνοντας μεταξύ άλλων "φέσια" εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ (περίπου 800 εκατομμύρια ευρώ ελλείματα στους λογαριασμούς των ΑΠΕ και των ΥΚΩ) που ακόμα και σήμερα πλανώνται πάνω από την αγορά ρεύματος (και τον κρατικό, προϋπολογισμό!). Και τα οποία (αφού τα εισέπραξε ως επιδότηση το 21-23) θα αναγκαστεί να γυρίσει πίσω ο Έλληνας πολίτης είτε ως φορολογούμενος είτε ως καταναλωτής - οσονούπω.

Το δις εξαμαρτείν ουκ ανδρός (και ιδίως κυβερνήτη) σοφού. Προτείνουμε συνεπώς (γιατί και εμείς στο allazorevma.gr δεν είμαστε ανάλγητοι - κάθε άλλο!) μια προσωρινή λύση που είναι απλή, θα βοηθήσει με χειροπιαστό τρόπο τους καταναλωτές και έχει ταυτόχρονα το πλεονέκτημα ότι δεν στρεβλώνει τα κίνητρα των παραγωγών ούτε των καταναλωτών. Το κυριότερο δεν δημιουργεί καινούργια "φέσια". Η λύση είναι να αρθούν προσωρινά οι χρεώσεις που έχουν ως στόχο την αποτροπή της κλιματικής "κρίσης" για όλους τους καταναλωτές και όχι μόνο τις βιομηχανίες.

Η λύση που προτείνουμε δεν απέχει πολύ από αυτό που έκανε η κυβέρνηση στην  προηγούμενη κρίση. Είναι μια βελτιωμένη εκδοχή της. Δεν θα προχωρήσουμε σε κριτική του παρελθόντος και σύγκριση με την δική μας πρόταση. Την  παρουσιάζουμε παρακάτω με τον απλούστερο δυνατό τρόπο. Ιδού:

Για μια περιορισμένη χρονική περίοδο (υπολογίζουμε ότι δεν θα χρειαστεί για περισσότερους από 2-3 μήνες) θα πιστώνονται στο Ταμείο Ενεργειακής Μετάβασης όλα τα ποσά που α) πληρώνουν οι Παραγωγοί για την αγορά δικαιωμάτων εκπομπών CO2 και β) όλα τα ποσά που οι καταναλωτές πληρώνουν για το ΕΤΜΕΑΡ. Τα ποσά αυτά θα συγκεντρώνονται στο ΤΕΜ και θα διανέμονται στους καταναλωτές με ισόποσες μηνιαίες δόσεις (και όχι ως έκπτωση στην τιμή της  κιλοβατώρας). Ένα είδος πιστωτικού παγίου. Με την μέθοδο αυτή ένα ποσό των 150-200 εκατομμυρίων ευρώ θα μαζεύεται κάθε μήνα και θα διανέμεται ως μια ισόποση έκπτωση της τάξεως των 12 -15 ευρώ τον μήνα ανά ΑΦΜ με οικιακούς μετρητές. 

Σε μια καλύτερα οργανωμένη εκδοχή, ο αριθμός των ωφελούμενων από το πιστωτικό πάγιο θα μπορούσε να περιοριστεί ανάλογα με το εισόδημα ή την κατανάλωση (προφανώς οι δικαιούχοι ΚΟΤ έχουν πρώτη προτεραιότητα). Έτσι ώστε η κατά κεφαλή πίστωση για τους κατά τεκμήριο "ευάλωτους" να είναι υψηλότερη.

Δημιουργούνται "φέσια" με την λύση αυτή; Εν δυνάμει ναι - και αυτό αφορά κυρίως τους παραγωγούς με ΑΠΕ που περιμένουν τις επιδοτήσεις τους (αν δεν φθάνει η αμοιβή τους από την αγορά - που μάλλον δεν φθάνει). Μια πιθανή  λύση είναι η επέκταση της διάρκειας των συμβάσεων τους. Στην πιο αυστηρή εκδοχή ο εξαναγκασμός τους σε ένα ακόμα (προσωρινό αυτή την φορά) New Deal.  Όσο για τα έργα ή δράσεις που είναι αποδέκτες των εσόδων από τις δημοπρασίες δικαιωμάτων το κράτος έχει την δυνατότητα να αλλάξει προσωρινά προτεραιότητες. Άλλωστε ελπίζει κανείς ότι όλοι οι επηρεαζόμενοι θα είναι πρόθυμοι να  "στηρίξουν έμπρακτα την Κοινωνία".

Πόσο εύκολα και πόσο γρήγορα μπορεί να εφαρμοσθεί η λύση που προτείνουμε; Στον βαθμό που εξαρτάται από το ελληνικό κράτος, υποθέτουμε ότι αρκεί μια μικρή μεταμεσονύχτια τροπολογιούλα. Αν πρέπει  να εμπλακεί και η "Ευρώπη" θα χρειαστεί ίσως να ακολουθηθεί το παράδειγμα της  πρόσφατης τολμηρής απόπειρας αυτονόμησης της Ιταλίας. Γιατί όχι; Άλλωστε και στην προηγούμενη κρίση η πολιτική ήταν κακοσχεδιασμένη "πατέντα" ελληνικής κατασκευής. Αυτή την φορά θα είναι και καλύτερη!

Πως (θα) Πάνε οι Τιμές στο Ρεύμα-Και Τι να Κάνουμε;

Η πολεμική σύρραξη στον Κόλπο προκαλεί εύλογη ανησυχία στο κοινό. Δημοσιοποιούμε συνεπώς πρωθύστερα τους προκαταρκτικούς υπολογισμούς μας του Δείκτη Τιμών Ρεύματος για τον Μάρτιο του '26 (που θα δημοσιευθούν οριστικά στις 3 Απριλίου). Συγχρόνως αποτολμούμε μια μεσοπρόθεσμη πρόβλεψη.

Για τον Μάρτιο του '26 υπάρχει μια αύξηση στον Δείκτη Τιμών (+2,75%) που οφείλεται στις ανταγωνιστικές χρεώσεις (+4,47%). Οι ανταγωνιστικές χρεώσεις στον Δείκτη Τιμών του allazorevma.gr αντανακλούν τις τιμές των φθηνότερων τιμολογίων και αυτά εξακολουθούν να είναι τα σταθερά. Να σημειωθεί ότι η αύξηση αφορά νέους πελάτες σταθερών τιμολογίων.

Τα μεταβλητά, (το Τυπικό Κυμαινόμενο Τιμολόγιο του allazorevma.gr) με την εφαρμογή του κρατικού αλγορίθμου για τα πράσινα, έχουν χαμηλότερη τιμή κατά περίπου (-2,7%). Ο κρατικός αλγόριθμος μετέφρασε μια πτώση της τάξεως του (-25%) στην χονδρική τον Φεβρουάριο σε πτώση (-2,7%) στα πράσινα τιμολόγια τον Μάρτιο - οδηγώντας τα μικτά περιθώρια των Παρόχων σε δυσθεώρητα ύψη.

Το σημαντικό είναι ότι οι καταναλωτές δεν χρειάζεται (ούτε μπορούν) να κάνουν κάτι σε όλη την διάρκεια του Μαρτίου γιατί άλλωστε οι τιμές είναι "κλειδωμένες". Με δύο εξαιρέσεις.

Με την εξαίρεση αυτών που είναι ήδη σε σταθερά τιμολόγια και των οποίων οι συμβάσεις είναι κοντά στην λήξη τους. Αυτοί θα πρέπει άμεσα να ψάξουν την αγορά για το φθηνότερο σταθερό γιατί - ανεξάρτητα από την έκβαση της σύρραξης, η τάση προς ακριβότερα σταθερά (που έχει αρχίσει ήδη πρόσφατα) είναι πολύ πιθανό να επιταχυνθεί.

Εξαίρεση επίσης αποτελούν όσοι άτυχοι καταναλωτές είναι στο πράσινο της ΔΕΗ και καταναλώνουν περισσότερες από 200 κιλοβατώρες τον μήνα. Αυτοί όχι μόνο δεν θα δουν μείωση τον Μάρτιο αλλά θα δουν αύξηση γιατί από τις 201 κιλοβατώρες και πάνω ανεβαίνουν στην  υψηλή κλίμακα. Για τους καταναλωτές αυτούς, ανεξάρτητα από το αν υπάρχει κρίση ή όχι, ισχύει η προτροπή προς τον χαρτοπαίκτη στην πόκα: "του φευγάτου η μάνα ποτέ δεν έκλαψε".

Από τον Μάρτιο και μετά, όσοι έχουν παραμείνει σε μεταβλητά τιμολόγια πιθανότατα θα δουν αυξήσεις οι οποίες όμως εκτιμούμε ότι θα είναι περιορισμένες. Να σημειωθεί ότι μια αύξηση της τιμής του φυσικού αερίου κατά 60% (από 30 σε 50 ευρώ/MWh) σε όλη την διάρκεια του Μαρτίου θα επέφερε (αν όλα τα άλλα έμεναν τα ίδια) μια αύξηση στην τελική τιμή του ρεύματος γύρω στο 10%. Αυτό έχει μικρές πιθανότητες να συμβεί γιατί η τιμή στα 50 ευρώ είναι τιμή κρίσεως αλλά και γιατί ο κρατικός αλγόριθμος καθυστερεί την μετακύληση στην λιανική τιμή των μεταβλητών τιμολογίων κατά ένα μήνα (Με την ευκαιρία, οποιαδήποτε δήλωση αυτές τις στιγμές - ακόμα και ψίθυρος - για κρατική επιδότηση δεν έχει καμία λογική). 

Με την προϋπόθεση ότι η παρούσα σύρραξη δεν θα διαρκέσει περισσότερο από 2 μήνες (και δεν θα προκαλέσει γενική ανάφλεξη οπότε η τιμή του ρεύματος θα είναι το μικρότερό μας πρόβλημα), η μεσοπρόθεσμη πρόβλεψή μας - για το '26 και το '27 - εξακολουθεί να είναι ότι η τάση για το ανταγωνιστικό μέρος της τιμής του ρεύματος (που επηρεάζεται κυρίως από την τιμή του φυσικού αερίου και των δικαιωμάτων εκπομπών CO2) θα είναι πτωτική. Αναμένουμε αύξηση στο ρυθμιστικό μέρος των τιμολογίων κυρίως λόγω των αυξημένων απαιτήσεων των διαχειριστών των Δικτύων Διανομής και Μεταφοράς. 

Συνοψίζοντας, αυτό σημαίνει ότι η προτεινόμενη στρατηγική για τους καταναλωτές/πολίτες δεν αλλάζει. Κανένας πανικός, καμία βιαστική κίνηση. Αν λήγει η σύμβασή μας, ερευνούμε την αγορά για να εξασφαλίσουμε το φθηνότερο τιμολόγιο (κατά προτίμηση 12μηνο σταθερό)  και υψώνουμε την φωνή μας για να πείσουμε  τους ηγέτες μας να ταπώσουν τους Πίθους των Δαναΐδων που αποτελούν τα δίκτυα ηλεκτρισμού.

Δείκτης Τιμών Φεβρουαρίου: Μποναμάς για τους Παρόχους

To allazorevma.gr, η πρώτη ιστοσελίδα σύγκρισης τιμών ρεύματος στην χώρα, δημοσιεύει τον μηνιαίο Δείκτη Τιμών Ρεύματος που καταρτίζει, για τον Φεβρουάριο του 2026. Ο Δείκτης Τιμών Ρεύματος τον Φεβρουάριο έμεινε σταθερός σε σχέση με τον δείκτη Ιανουαρίου '26. Από 225,05 πήγε στα 225,53 ευρώ την μεγαβατώρα.

Οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις του Φεβρουαρίου '26 αυξήθηκαν από 80,62 σε 82,14 ευρώ την μεγαβατώρα αντανακλώντας την αύξηση των χρεώσεων δικτύου μεταφοράς που είναι σε ισχύ από 1/2/26.

Ο Δείκτης Ανταγωνιστικών Τιμών για οικιακούς καταναλωτές, αυξήθηκε ελαφριά στα 130,82 ευρώ την μεγαβατώρα έναντι 130,37 τον Ιανουάριο. Οι τιμές των εναλλακτικών Παρόχων τον Φεβρουάριο σε μέσο όρο ήταν στα 131,49 ευρώ την μεγαβατώρα, αυξημένες σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα (129,63 ευρώ την μεγαβατώρα). Οι τιμές της ΔΕΗ αντίθετα έμειναν σταθερές στα 131,00 ευρώ την μεγαβατώρα σε σχέση με τον Ιανουάριο. Στο Πίνακα που ακολουθεί φαίνεται η εξέλιξη του κόστους της αγοράς και των τιμών των εναλλακτικών και της ΔΕΗ τους τελευταίους 12 μήνες.

Τον Φεβρουάριο η χονδρική τιμή είχε σημαντική πτώση (-22,33%) σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα. Ο εναλλακτικοί Πάροχοι όχι μόνο δεν πέρασαν την πτώση της χονδρικής στις λιανικές τιμές αλλά τις αύξησαν ελαφριά (+0,35%) ενώ η ΔΕΗ τις κράτησε σταθερές. Να σημειωθεί ότι η απόφαση των Παρόχων για τις τιμές του μηνός προηγούνται των εξελίξεων στη χονδρική. Οι Πάροχοι δεν περίμεναν ίσως την σημαντική πτώση τη χονδρικής και το αποτέλεσμα τους εξέπληξε ευχάριστα. Η αγορά τους έκανε ένα Μποναμά! Το ρεύμα μικρών αυξήσεων των τιμών των σταθερών τιμολογίων των εναλλακτικών Παρόχων συνεχίστηκε και τον Φεβρουάριο. Να σημειωθεί η ανεπαίσθητη αλλά μόνιμη αύξηση των ρυθμιστικών χρεώσεων (λόγω χρέωσης δικτύου μεταφοράς αυτή την φορά). Υπενθυμίζεται επίσης ότι το πράσινο τιμολόγιο της ΔΕΗ από 1/2/26 είναι στην πράξη ακριβότερο γιατί το μεγαλύτερο μέρος των πελατών της περνούν στην ζώνη αυξημένης χρέωσης από τις 200 κιλοβατώρες τον μήνα και όχι πλέον τις 500.

Το Τυπικό Κυμαινόμενο Τιμολόγιο (ΤΚΤ) για τον Φεβρουάριο του 2026 μειώθηκε στα 271,31 ευρώ την μεγαβατώρα. Το ΤΚΤ αποτελεί μια εκτίμηση της τιμής που πληρώνουν στην μεγάλη πλειοψηφία τους οι Έλληνες καταναλωτές που είναι ακόμα σε πράσινο τιμολόγιο και είναι υψηλότερο κατά 46 ευρώ την μεγαβατώρα από τον Δείκτη Τιμών του allazorevma.gr ο οποίος καταρτίζεται με βάση τον σταθμισμένο μέσο όρο των φθηνότερων τιμολογίων που προσφέρονται στην αγορά. Η ετήσια δαπάνη για ρεύμα ενός μέσου καταναλωτή που θα παραμείνει το επόμενο 12μηνο σε πράσινο τιμολόγιο εκτιμάται ότι θα είναι 1.017 ευρώ - δηλαδή περίπου 257 ευρώ υψηλότερη από ότι θα ήταν (760 ευρώ) αν επέλεγε το φθηνότερο τιμολόγιο.

Θαύμα! Η Μείωση της Τιμής της ΔΕΗ έγινε Αύξηση!

Η χώρα μας είναι η χώρα των θαυμάτων. Σε αυτούς που ακόμα αμφιβάλουν, προτείνουμε να ρίξουν μια ματιά στον παρακάτω Πίνακα. Τι βλέπουμε στο πάνω μέρος του Πίνακα; Βλέπουμε ότι με τον τιμοκατάλογο που ανακοίνωσε η ΔΕΗ για το ειδικό της ("πράσινο") τιμολόγιο, η τιμή του Μαρτίου είναι φθηνότερη κατά 7% περίπου από την τιμή του Φεβρουαρίου (Η χονδρική τιμή την ίδια περίοδο έπεσε κατά 30% βέβαια αλλά μην τα θέλουμε όλα - η μείωση είναι μείωση).

Πάμε λοιπόν να δούμε με βάση τον τιμοκατάλογο (στο κάτω μέρος του Πίνακα) ποια τιμή θα πληρώσει ένας μέσος καταναλωτής με 312 κιλοβατώρες τον μήνα (ή 3.750 κιλοβατώρες τον χρόνο). Ω! του θαύματος! η μείωση έγινε ξαφνικά και αναπάντεχα αύξηση κατά 3,7%. Πως συνέβη αυτό;

Ο άτυχος καταναλωτής "ανέβηκε" κλίμακα ή καλύτερα τον ανέβασε η ΔΕΗ. Και τον χρέωσε με την τιμή της υψηλής ζώνης ενώ μέχρι χθες τον χρέωνε με την τιμή της χαμηλής. Πόσοι καταναλωτές θα ζήσουν την εμπειρία αυτού του θαύματος; Υπολογίζουμε γύρω στο 80%* των πελατών της ΔΕΗ στο ειδικό τιμολόγιο θα είναι πλέον στην υψηλή ζώνη (από το 15% περίπου που ήταν μέχρι τώρα).

Αξίζει να παρατηρήσει κανείς ότι η τιμή που διαφημίζεται στα ΜΜΕ, την  τηλεόραση και τα ΜΚΔ για το ειδικό τιμολόγιο είναι 12,9 λεπτά την κιλοβατώρα (129 ευρώ/MWh) και αφορά βέβαια τη χαμηλή ζώνη στην οποία βρίσκεται η μειοψηφία των πελατών της ΔΕΗ με ειδικό τιμολόγιο. Η πραγματική τιμή που θα πληρώσει ο μέσος καταναλωτής (με το πάγιο και τον ΦΠΑ που είναι για αυτόν κόστος) θα φθάσει τα 17,1 λεπτά. Αυτά για την προμήθεια. Δεν τελειώσαμε όμως. Υπάρχουν ακόμα 8,2 λεπτά που θα προστεθούν για τα ρυθμιζόμενα. Το τελικό νούμερο στον λογαριασμό θα είναι περίπου 26-27 λεπτά την κιλοβατώρα. Το διπλάσιο από αυτό που διαφημίζεται. Αυτή είναι η ομορφιά να ζει κανείς στην χώρα των θαυμάτων....

Μπορούμε να προστατευθούμε από τα θαύματα της ΔΕΗ; Αν αλλάξουμε σε ένα φθηνότερο τιμολόγιο της αγοράς μπορούμε το 27 να το μειώσουμε ίσως κάτω από 22. Δεν είναι αμελητέο. Ισοδυναμεί με  200 ευρώ λιγότερα για ρεύμα τον χρόνο για τον μέσο καταναλωτή (από περίπου 1.000 στα 800). Γιατί να τα χαρίσουμε;

* Το νούμερο αυτό είναι η δική μας συντηρητική εκτίμηση με βάση τα στοιχεία που διαθέτουμε μετά από 10 χρόνια λειτουργίας. Το διασταυρώσαμε με δημόσια διαθέσιμα στοιχεία (μέσω ΕΕ) για την αγορά αλλά αυτός που έχει τον ακριβή αριθμό για την ΔΕΗ είναι η ίδια η ΔΕΗ. Μια καλή ιδέα είναι να ζητήσουν οι Λειτουργοί του Τύπου από την ΔΕΗ το ποσοστό αυτό - έτσι από περιέργεια. 

Είναι τα "Καρτέλ" το Πρόβλημα στο Ρεύμα;

Με την ευκολία που χαρακτηρίζει τους δημαγωγούς, πολλοί δημοσιολογούντες (πολιτικοί, Λειτουργοί του Τύπου, ακόμα και "πανεπιστημιακοί" ειδικοί στη Θεωρία των Παιγνίων) ισχυρίζονται με περισσό θράσος (συνήθως στην τηλεόραση ή τα ΜΚΔ και όχι γραπτά) ότι στις αγορές του ρεύματος υπάρχουν καρτέλ. Δηλαδή ότι οι "παίκτες" της αγοράς συνεννοούνται για να κρατήσουν ψηλά τις τιμές. 

Δεν υπάρχει κανένα τεκμήριο που να υποδεικνύει συνεννόηση. Αν υπήρχε, οι "τζάμπα μάγκες" δημαγωγοί (που αμφιβάλω αν ορισμένοι παπαγάλοι από αυτούς γνωρίζουν τον ορισμό του καρτέλ) θα είχαν κάνει καταγγελία στην Επιτροπή Ανταγωνισμού. Η κατηγορία αφορά ένα από τα σοβαρότερα εγκλήματα για τα οποία μπορούν να κατηγορηθούν "λευκά κολλάρα" - με εξαιρετικά βαριές ποινές για τους παραβάτες. Θα πουν μερικοί, έχοντας ίσως και κάποιο δίκιο: "έλα μωρέ ποια Επιτροπή Ανταγωνισμού;" Θα απαντούσα: "Ιδού η Ρόδος Ιδού και το Πήδημα. Κάντε επίσημη Καταγγελία". Από ότι γνωρίζω δεν υπάρχει μέχρι σήμερα καμία ενέργεια αυτού του είδους (παρ' όλο που ισχύει πλέον και στην χώρα μας η ευρωπαϊκή νομοθεσία για την προστασία των πληροφοριοδοτών δημοσίου συμφέροντος - ή όχι;).

Ακόμα όμως και αν υπήρχαν καρτέλ, το κυρίαρχο πρόβλημα (που οι δημαγωγοί αγνοούν ή δεν θέλουν να γίνει γνωστό) είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει κάνει λάθος επιλογές πολιτικών για την αντιμετώπιση της κλιματικής "κρίσης". Τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα στην Ελλάδα όπου το πολιτικό σύστημα (σε διακομματική συμφωνία εδώ και 25 χρόνια) δεν άφησε να απογαλακτισθεί από το κράτος η δεσπόζουσα επιχείρηση ηλεκτρισμού. Το πρόβλημα δεν είναι τα καρτέλ. Το πρόβλημα είναι ότι οι Ευρωπαίοι πολιτικοί ηγέτες συλλογικά, με τους Έλληνες εξ αυτών βασιλικότερους του βασιλέως, αποφάσισαν να καταργήσουν στην πράξη τις αγορές στο ρεύμα ως θυσία για την επίτευξη των κλιματικών στόχων - του περίφημου net zero.

Κατάργησαν την αγορά; Υπερβολή! Και όμως, με την επιδότηση για να επιταχυνθεί η διείσδυση των ΑΠΕ (που θα ήταν κοντά στο μηδέν χωρίς επιδοτήσεις) έχουν πλέον μικρύνει την αγορά ρεύματος στο μισό. Αυτό οδήγησε στο πρόβλημα του "missing money"  για το υπόλοιπο μισό της αγοράς - κυρίως τους παραγωγούς με φυσικό αέριο. Οι οποίοι ήδη, λειτουργώντας τα εργοστάσια τους στο εντελώς αντιοικονομικό 30% της δυναμικότητάς τους, ζητούν  - και σύντομα θα λάβουν - τις δικές τους επιδοτήσεις για να εξακολουθήσουν να είναι "βιώσιμοι¨ (πιθανόν μέσω μιας "αγοράς" δυναμικότητας, ίσως ένα φερετζέ των αλήστου μνήμης ΑΔΔΙ με βάση τα οποία είχαν επενδύσει παλιότερα).

Πως τα κατάφερε έτσι η ΕΕ που υποτίθεται ότι δημιουργήθηκε (εκτός των άλλων) για να εξασφαλίσει τα πλεονεκτήματα της ενιαίας αγοράς για τα μέλη της; Τα κατάφερε θυσιάζοντας τις αγορές στον κλιματικό στόχο. Ακόμα χειρότερα, έθεσε όχι μόνο ένα στόχο - την μείωση των εκπομπών CO2 - αλλά ακόμα δύο. Ο δεύτερος είναι η διείσδυση των ΑΠΕ- που λειτουργεί ανταγωνιστικά προς τον πρώτο - και ο τρίτος η εξοικονόμηση ενέργειας που είναι άχρηστος - γιατί περισσεύει αν δεν αντιστρατεύεται και αυτός τον στόχο μείωσης των εκπομπών. 

Οι πολιτικές της ΕΕ είναι ένα παράδοξο μίγμα νεοφιλελευθερισμού και  σοσιαλιστικού κεντρικού προγραμματισμού. Η μείωση των εκπομπών CO2 μέσω της αγοράς δικαιωμάτων είναι μια λύση νεοφιλελεύθερης εμπνεύσεως. Έχει πολλές ατέλειες αλλά απηχεί το πνεύμα της πίστης στις αγορές. Ο στόχος διείσδυσης των ΑΠΕ είναι σταλινικής εμπνεύσεως. Τα ίδια έκανε ο Στάλιν με το ατσάλι. Οι δύο πολιτικές είναι λογικά και πρακτικά αλληλοσυγκρουόμενες. Για τον απλό λόγο ότι οι ΑΠΕ δεν είναι ο φθηνότερος τρόπος για να αποτραπεί η εκπομπή CO2 (ακόμα και αν υποτεθεί ότι είναι ο φθηνότερος τρόπος για την παραγωγή ρεύματος!). Αν συγκρίνει κανείς τα ιστορικά στοιχεία των αγορών, παρατηρεί ότι η τιμή των δικαιωμάτων ήταν (και είναι ακόμα) χαμηλότερη από το κόστος των επιδοτήσεων στις ΑΠΕ. Χαρακτηριστικό του ανορθολογισμού των πολιτικών της ΕΕ είναι η απόφαση (ή πλάνο) της Γερμανικής κυβέρνησης (και πιθανότατα της ΕΕ) να θέσει πλαφόν στο κόστος των δικαιωμάτων στην προγραμματισμένη επέκταση της αγοράς στις μεταφορές και τα κτίρια στα 50 ευρώ τον τόνο έναντι 70 (90 πριν ένα μήνα) στο υπάρχον ETS. Ο Έλληνας καταναλωτής πληρώνει δυο φορές για την αποτροπή της κλιματικής "κρίσης¨. Μια για την αγορά δικαιωμάτων εκπομπών και μια για την επιδότηση των ΑΠΕ. Σε ένα ορθολογικά σχεδιασμένο κόσμο μια από τις δυο χρεώσεις περισσεύει - η δεύτερη.

Όσο για τον στόχο για την  εξοικονόμηση ενέργειας, αυτός έχει δύο προβλήματα. Το ένα είναι ότι η επένδυση σε εξοικονόμηση έχει θετική ιδιωτική απόδοση - δεν χρειάζεται κρατική επιδότηση. Το άλλο είναι ότι η εξοικονόμηση οδηγεί συνήθως σε αύξηση της κατανάλωσης - αφού η ενέργεια γίνεται φθηνότερη ( το φαινόμενο που διατύπωσε από τον 19ο αιώνα ο κύριος Jevons).

Δεν χρειάζεται συνεπώς να καταφύγει κανείς σε θεωρίες συνωμοσίας, να ονειρεύεται και να καταγγέλλει καρτέλ. Οι πολιτικές της ΕΕ για την κλιματική "κρίση" είναι άμεσα υπεύθυνες για το ότι οι τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος στην Ευρώπη είναι οι υψηλότερες στον κόσμο. Γιατί η Ευρώπη έχει την φιλοδοξία να είναι ο παγκόσμιος ηθικός ηγέτης στην προσπάθεια αποτροπής της κλιματικής "κρίσης". Πόσο πιο απλά να το διατυπώσει κανείς;

Επιμένει όμως ο δημαγωγός. Σωστά αυτά με τις πολιτικές της ΕΕ. Αλλά εδώ στην Ελλάδα δεν έχουμε καρτέλ; Είναι ανάγκη να διευκρινίσει κανείς στον δημαγωγό την ανεπαίσθητη ίσως γι' αυτόν (αν και νομίζω ότι ως ¨πανεπιστημιακός" μάλλον υποκρίνεται)  διαφορά ανάμεσα α) στην ολιγοπωλιακή δομή της αγοράς με ευθύνη του κράτους και β) την συνεννόηση των "παικτών" με σκοπό την κατάχρηση της συλλογικής τους δύναμης εις βάρος των καταναλωτών. Το α) είναι πολιτική ευθύνη ή παράλειψη το β) ποινική.

Είναι προφανές ότι, με ευθύνη όλων των ελληνικών κυβερνήσεων στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα ισχύει το α). Η αγορά ρεύματος στην χώρα είναι η χειρότερη σε όρους ανταγωνισμού από όλες τις υπόλοιπες χώρες μέλη της ΕΕ (εξαιρουμένων της Μάλτας και της Κύπρου). Με τον δεσπόζοντα υπό κρατικό έλεγχο Πάροχο να έχει, κατά παράβαση μνημονιακών νόμων, το 70% της αγοράς σε αριθμό μετρητών, να εξακολουθεί να είναι ιδιοκτήτης ρυθμιζόμενων δραστηριοτήτων όπως το δίκτυο διανομής, και ο δείκτης Herfindahl - Hirschman στην λιανική αγορά να ισοδυναμεί όχι απλώς με ολιγοπώλιο αλλά με δυοπώλιο, δεν έχουμε χρεία μαρτύρων. 

Υπάρχει και καρτέλ; Θεωρητικά θα μπορούσε να υπάρχει. Η τυχόν συνεννόηση μεταξύ της κυβέρνησης και της διοίκησης του δεσπόζοντα παρόχου μετράει ως σύσταση καρτέλ; Δεν νομίζω - αν συμβαίνει, γίνεται για το κοινό καλό. Άλλωστε είναι συνεννόηση μεταξύ της διοίκησης και του ιδιοκτήτη μιας ανώνυμης εταιρείας εισηγμένης στο χρηματιστήριο. Απολύτως νόμιμο - και αναγκαίο! Το μονοπώλιο της δεσπόζουσας επιχείρησης στις υπηρεσίες εφεδρείας στο σύστημα δεν είναι προφανώς καρτέλ - με ποιόν έχει ανάγκη να συνεννοηθεί;  Σε κάθε περίπτωση, με την υπάρχουσα δομή της αγοράς το ερώτημα περί καρτέλ είναι στην πράξη μηδενικής σημασίας. Οι δικοί μου υπολογισμοί είναι ότι οι πολιτικές της ΕΕ για το Net Zero, όπως εφαρμόζονται στην χώρα, επιβαρύνουν τους Έλληνες με ένα ποσό γύρω στα 2,5 δισεκατομμύρια ευρώ τον χρόνο ενώ το κόστος της ολιγοπωλιακής δομής της λιανικής αγοράς είναι της τάξης των 500 εκατομμυρίων τον χρόνο. Ο δημαγωγός διυλίζει τον κώνωπα και καταπίνει την κάμηλο.

Υποψιάζομαι όμως ότι ο δημαγωγός κλείνει τα μάτια στην πραγματικότητα γιατί αν την δεχόταν, δεν θα συμφωνούσε με τις προτάσεις μου για την λύση του προβλήματος. Που θα περιλάμβαναν μεταξύ άλλων την πλήρη ιδιωτικοποίηση του δεσπόζοντα Παρόχου (ή τουλάχιστον των υδροηλεκτρικών του σταθμών παραγωγής), την ρυθμιστική παρέμβαση για την μείωση του μεριδίου αγοράς του στην λιανική κάτω από το 30% σε μετρητές, την αποξένωσή του από το δίκτυο διανομής (με συνέπεια την παραχώρησή του μέσω δημοπρασιών σε τρίτους για την ανάπτυξη τηλεπικοινωνιακών υποδομών) και τον διαχωρισμό των δραστηριοτήτων παραγωγής από αυτές της προμήθειας για όλους τους καθετοποιημένους "παίκτες". Λύσεις που θα βελτιώσουν την λειτουργία της αγοράς αλλά δεν θα λύσουν το πρόβλημα του ακριβού ρεύματος αν δεν αντιμετωπισθεί ριζοσπαστικά ο ευρωπαϊκός παραλογισμός του net zero. Αλλιώς "άλλα λόγια να αγαπιόμαστε".

Το "Μεσημβρινό" Τιμολόγιο Είναι Μάλλον Μια Τρύπα στο Νερό

Πριν ένα χρόνο, την 1η Φεβρουαρίου του 2025, το ωράριο του διζωνικού τιμολογίου ρεύματος - το πρώην νυκτερινό - άλλαξε. Το επίσημο όνομα είναι πλέον διζωνικό αλλά το χαϊδευτικό του είναι μεσημβρινό. Αυτό γιατί η χρησιμότητά του για τους καταναλωτές επικεντρώνεται στις ώρες 1100 ή 1200 - 1500. Η νυκτερινή ζώνη (0200 έως 0400 ή 0500) θα μπορούσε να αποκληθεί και "γερμανική" κατ' αναλογία της δυσκολότερης βάρδιας στον στρατό.

Η αλλαγή έγινε για να μετατοπιστεί η κατανάλωση στις ώρες που η παραγωγή των ΑΠΕ "ρίχνει" την χονδρική τιμή του ρεύματος (φωτοβολταικά το μεσημέρι - αιολικά στην γερμανική βάρδια). Τώρα που συμπληρώθηκαν 12 μήνες από την εφαρμογή του μέτρου, είναι ώρα να αναρωτηθούμε αν τα αποτελέσματα της παρέμβασης ήταν προς την επιθυμητή κατεύθυνση. 

Ο γράφων (που διαθέτει διζωνικό μετρητή) κατέγραψε τις δικές του καταναλώσεις μεταξύ του 12μηνου μετά την αλλαγή (Φεβρουάριος '25 - Ιανουάριος '26) και του 12μηνου πριν την αλλαγή του ωραρίου (Φεβρουάριος '24 με Ιανουάριο '25). Τα αποτελέσματα φαίνονται στον παρακάτω Πίνακα.

 Όπως λοιπόν φαίνεται στον Πίνακα, η συνολική κατανάλωση αυξήθηκε ελαφρά (+5%) το '25 σε σχέση με το '24. Αυτή όμως η αύξηση είναι το αποτέλεσμα της μείωσης (-14%) της κατανάλωσης στην χαμηλή ζώνη και της σημαντικής αύξησης στην υψηλή (+10%). Το νέο ωράριο - μόνο του, αυτόματα - μετέφερε μέρος της κατανάλωσής μου από την ζώνη χαμηλής στην ζώνη υψηλής χρέωσης.

Δέχομαι ότι η "έρευνα" αυτή του ενός δείγματος είναι ανεπαρκής για να αξιολογηθεί η συνολική επιτυχία ή όχι της παρέμβασης. Είναι όμως ισχυρή ένδειξη ότι η αλλαγή του ωραρίου από μόνη της (και ανεξάρτητα από το κίνητρο της χαμηλότερης τιμής που υποτίθεται ότι θα έδιναν οι Πάροχοι) λειτουργεί αντίθετα από την πρόθεση των σχεδιαστών του μέτρου.

Η άποψή μου είναι ότι το βάρος της απόδειξης για την επιτυχία της παρέμβασης  βαρύνει τους σχεδιαστές της. Προτείνω συνεπώς την άμεση αλλαγή του ωραρίου (επαναφορά στο προηγούμενο) εκτός εάν υπάρξει τεκμηριωμένη θετική αξιολόγηση του μέτρου. Υποθέτω ότι αυτοί που το σχεδίασαν δεν είναι κοινοί θνητοί οπότε έχουν μια ελπίδα να πάρουν τα στοιχεία από τον μυστικοπαθή ΔΕΔΔΗΕ. Είμαι σίγουρος ότι έχουν και αυτοί την περιέργεια.

Αίτημα Προς την ΡΑΑΕΥ για Δημοσιοποίηση Στοιχείων της Αγοράς Ρεύματος στην ΧΤ

(Το παρακάτω κείμενο έχει αποσταλεί στην ΡΑΑΕΥ την 27/2/26)

Κυρίες / Κύριοι

Με την παρούσα επιστολή αιτούμεθα την δημοσιοποίηση στοιχείων του μέρους της λιανικής αγοράς ηλεκτρισμού στην χώρα που τροφοδοτείται στην Χαμηλή Τάση. Προτείνουμε τα στοιχεία αυτά να περιληφθούν στις μηνιαίες αναφορές για την λιανική αγορά που ήδη εκδίδονται - λαμβάνοντας υπόψιν ότι ορισμένα από αυτά θα μπορούσαν να ενημερώνονται ανά τρίμηνο, εξάμηνο ή ακόμα δωδεκάμηνο. Το παρόν αίτημα περιλαμβάνει τα παρακάτω στοιχεία:

• Αριθμός και ποσοστό στο σύνολο μετρητών στην Χαμηλή Τάση (ΧΤ) με Συμφωνημένη Ισχύ (ΣΙ) 8 KVA, 25KVA και πάνω από 25 KVA. Ποσοστό στην συνολική κατανάλωση ανά επίπεδο ΣΙ.
• Αριθμός και ποσοστό στο σύνολο των οικιακών μετρητών στην ΧΤ με μέση ετήσια κατανάλωση στις ζώνες που χρησιμοποιεί η Eurostat (DA<1.000, DB 1.000-2.499, DC 2.500-4.999, DD 5.000-14.999, DE >15.000). Συνολική Κατανάλωση ανά ζώνη.
• Αριθμός και ποσοστό στο σύνολο μετρητών στη ΧΤ με διζωνικό (έξυπνο ή συμβατικό) μετρητή. Μέση κατανάλωση ανά είδος μετρητή.
• Αριθμός και ποσοστό στην ΧΤ εγκατεστημένων έξυπνων μετρητών με δυνατότητα τηλεμέτρησης (δηλαδή εξυπηρέτησης πορτοκαλί τιμολογίων)
• Συνολικός αριθμός αλλαγών Παρόχων σε μηνιαία βάση. Πίνακας με αριθμό αλλαγών μεταξύ παρόχων (από/προς). Δημοσιεύτηκε μια μόνο χρονιά (2024) και κατόπιν σταμάτησε χωρίς να δοθεί εξήγηση για αυτό. 
• Στους Πίνακες με τους αριθμούς μετρητών ανά είδος τιμολογίου να προστεθεί η πληροφορία σχετικά με τον αριθμό αλλαγών προς σταθερά τιμολόγια που έγιναν σε προϊόν  του ίδιου Παρόχου ή μέσω αλλαγής Παρόχου.
• Θα ήταν επίσης καλή ιδέα η ΡΑΑΕΥ να καταρτίζει ένα μηνιαίο δείκτη τιμών ανάλογο με αυτόν που δημοσιεύει το allazorevma.gr ως Τυπικό Κυμαινόμενο Τιμολόγιο (που περιλαμβάνει προβλέψεις για τη εξέλιξη των τιμών σε χρονικό ορίζοντα 12 μηνών) 

Τα στοιχεία αυτά (κατά προτίμηση με επιπλέον ανάλυση ανά είδος εγκατάστασης - οικιακές/ επαγγελματικές) είναι χρήσιμα (και ορισμένα αναγκαία) για: 

• Παρόχους - για τον σχεδιασμό των εμπορικών και γενικά επιχειρηματικών τους πολιτικών
• Επιχειρήσεις που έχουν πρόθεση να εισέλθουν στην αγορά για την προετοιμασία των επιχειρηματικών τους σχεδίων
• Οργανισμούς (κερδοσκοπικούς ή μη) που παρακολουθούν την αγορά (π.χ. ΡΑΑΕΥ, Επιτροπή Ανταγωνισμού, Κοινοβούλιο) ή τους υποκαθιστούν / υποβοηθούν την λειτουργία τους (Οργανώσεις Καταναλωτών, Ινστιτούτα Ερευνών, ΑΕΙ, ιστοσελίδες σύγκρισης τιμών)
• Λειτουργούς του Τύπου
• Καταναλωτές (τελευταίοι αλλά όχι λιγότερο σημαντικοί!)

Εκτιμούμε ότι τα στοιχεία αυτά όχι μόνο δεν είναι "εμπορικά μυστικά" αλλά αντίθετα μπορούν να χαρακτηριστούν ως "δημόσια" αγαθά. Τα οποία ως τέτοια, είναι υποχρέωση της ΡΑΑΕΥ να παρέχει λαμβάνοντας επιπρόσθετα υπόψιν ότι ακριβώς επειδή είναι χρήσιμα σε όλους τους παραπάνω, έχουν ανταλλακτική αξία. Συνεπώς υπάρχει πιθανότητα να γίνουν αντικείμενα ιδιωτικής συναλλαγής. Η δημοσιοποίησή τους θα ελαχιστοποιήσει τον κίνδυνο αυτό.

Σας ευχαριστούμε για την  προσοχή σας στο αίτημα αυτό. Είμεθα στην διάθεσή σας για κάθε πρόσθετη πληροφορία, επεξήγηση ή υποστήριξη στη υλοποίηση του αιτήματος.

Με εκτίμηση

Αθανάσιος Γκίκας

Ιδρυτής 

Clarus ESCo

Κλιματική "Κρίση": Ιδέες για Δημαγωγούς

Η δημόσια συζήτηση για την κλιματική "κρίση" διεξάγεται χρησιμοποιώντας ρητορικά σχήματα σε επίπεδο δημαγωγίας.  Απουσιάζει ο διάλογος με ορθολογικούς όρους. Συνεπώς αν κάποιος θελήσει να συμμετάσχει (με σκοπό να επηρεάσει την κοινή γνώμη) είναι αναγκασμένος να το κάνει με τους ίδιους όρους. Ακολουθούν παρακάτω ορισμένα δοκιμασμένα δημαγωγικά συνθήματα που θα μπορούσαν να προωθήσουν με συνοπτικό και εύληπτο τρόπο στο ευρύ κοινό αναλύσεις για το φαινόμενο της κλιματικής "κρίσης" και προτάσεις  για την αντιμετώπισή του που διαφέρουν από το τρέχον κυρίαρχο "αφήγημα". Ιδού ένας σχετικός κατάλογος:

«Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες». Το παλιό καλό αυτό πατριωτικό σύνθημα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να εμπεδώσει στο κοινό την ιδέα ότι οι πολίτες του ελληνικού κράτους δεν είχαν, δεν έχουν και δεν προβλέπεται να έχουν καμία ευθύνη για την "κρίση" ούτε δυνατότητα να επηρεάσουν το παγκόσμιο κλίμα. Το να πληρώνουν για την αποτροπή της παγκόσμιας κλιματικής "κρίσης" ποσό της τάξεως του 1% του ετήσιου εθνικού εισοδήματος είναι εντελώς ανορθολογική πολιτική. Σπαταλούνται έτσι πόροι που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για προστασία από τις αναπόφευκτες επιπτώσεις της "κρίσης" δηλαδή την υιοθέτηση πολιτικών προσαρμογής στις νέες συνθήκες του περιβάλλοντος.

«Ανήκομεν εις την Δύσην». Το σύνθημα, επίσης παλιό και καλό, αποτελεί ακόμα και σήμερα πηγή περηφάνειας (και οράματος ) για τους Έλληνες. Ναι μεν η "Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες" - αλλά ταυτόχρονα είμεθα ή θέλουμε να είμεθα Ευρωπαίοι. Το σύνθημα είναι απαραίτητο για να κατανοήσει και να αποδεχθεί το κοινό ότι το τίμημα που πληρώνουμε για τη κλιματική "κρίση" είναι στην πραγματικότητα το κόστος του να είμαστε μέλη ενός αριστοκρατικού κλαμπ. Το «ανήκομεν εις την δύσην» σηματοδοτεί την ευαισθησία μας για το περιβάλλον και την περηφάνεια που ανήκουμε στην ομάδα των χωρών του κόσμου που έχει αναλάβει να ηγηθεί της προσπάθειας να αντιμετωπισθεί το παγκόσμιο πρόβλημα της κλιματικής "κρίσης". Η λογική περίπου της μαντάμ Σουσού. Είναι όμως αναγκαίο ως αντίβαρο στην στενή πατριωτική αντίληψη των πραγμάτων.

«Λεφτά Υπάρχουν». Η Ελληνική κοινωνία πάντα υποπτευόταν ότι υπάρχουν πόροι - κυρίως δημόσιοι - που τους εκμεταλλεύονται κρυφίως "λαμόγια" ολιγάρχες. Υποψία που, για να λέμε και την πικρή αλήθεια, δεν είναι εντελώς αβάσιμη. Το σύνθημα αυτό θα βοηθήσει να αποδεχθεί η κοινωνία το τίμημα για την συμμετοχή στο κλαμπ της ΕΕ με πρόφαση την κλιματική κρίση. Είναι ένα σύνθημα που για να έχει απήχηση θα πρέπει να γίνει πράξη. Με την εφαρμογή της πολιτικής να επιστρέφονται στους πολίτες όλα τα έσοδα από τους φόρους που επιβάλλονται στη κατανάλωση προϊόντων που για την παραγωγή τους χρησιμοποιούνται ορυκτά καύσιμα. Εναλλακτικά θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και το νεότερο σύνθημα της "δίκαιης μετάβασης". Ο γράφων δεν το προτιμά γιατί ο τρόπος που έχει χρησιμοποιηθεί μέχρι τώρα είναι εντελώς παραπλανητικός, αδιαφανής, πολιτικά ανήθικος και οικονομικά αναποτελεσματικός (στον βαθμό που υλοποιείται). Η πιο "δίκαιη" αντιστάθμιση του κόστους για τους πολίτες των παράλογων πολιτικών "αποτροπής της κλιματικής κρίσης" είναι το ρευστό. Εν τη παλάμη και ούτω βοήσωμεν.

«Μειώνουμε τους λογαριασμούς ρεύματος». Είναι το αγαπημένο σύνθημα του κράτους (υπό οποιαδήποτε διακυβέρνηση). Διατυπωμένο στον τυπικό "πονηρό" ενεστώτα των πολιτικών (τώρα - όπου να' ναι, σε λίγο!). Το συνήθως ψευδές αυτό μήνυμα (το ρεύμα συνεχώς αυξάνεται και ο κυριότερη αιτία είναι το ίδιο το κράτος) μπορεί να αποκτήσει μια δόση αξιοπιστίας αν εφαρμοσθούν ορισμένες καινοτομικές ιδέες: Να φύγουν από τους λογαριασμούς οι φόροι των δήμων και η ΕΡΤ και να μετατραπεί το ΕΤΜΕΑΡ (όλο ή μέρος του) σε εθελοντικό - να περιλαμβάνεται δηλαδή ως πρόσθετη (ανταγωνιστική) χρέωση σε "πράσινα" τιμολόγια που ο καταναλωτής με δική του απόφαση θα επιλέγει. 

«Κάτω η διαπλοκή και τα καρτέλ». Είναι ένα σύνθημα που ήδη χρησιμοποιείται κατά κόρον από την αντιπολίτευση. Τυχαίνει  μάλιστα να αντανακλά σε μεγάλο βαθμό την πραγματικότητα. Με την διαφορά ότι δεν ονομάζονται ονόματα (ή προτείνεται η αντικατάσταση του καρτέλ με ένα κρατικό μονοπώλιο). Αποκρύπτονται εντέχνως η αιτία που υποθάλπει το καρτέλ - η κατάργηση της αγοράς λόγω Net Zero και ο ελέφαντας στο δωμάτιο - η υπό κρατικό έλεγχο δεσπόζουσα επιχείρηση. Ο γράφων δεν ελπίζει ότι θα υπάρξει Έλληνας πολιτικός που θα πεισθεί να εφαρμόσει πολιτικές για να αντιμετωπίσει την έλλειψη ανταγωνισμού στην αγορά ενέργειας (ούτε και η Τρόικα τα κατάφερε!). Αυτό γιατί η δομή των αγορών με ένα κρατικοδίαιτο και 3-4 ιδιώτες που ζουν υπό την σκέπη του είναι παράδοση πλέον στη νεότερη Ελλάδα - τουλάχιστον στους στρατηγικούς (για τους πολιτικούς) κλάδους (Τηλεπικοινωνίες, Τράπεζες, ΜΜΕ, Ενέργεια). Το σύνθημα συνεπώς αναφέρεται περισσότερο για την πληρότητα της ανάλυσης.

Δεν είναι σίγουρο ότι τα συνθήματα που αναφέρθηκαν παραπάνω έχουν λογική συνέπεια ή ότι βοηθούν σε σύμπραξη τύπου «ιερατείου και λαθρεμπόρων». Το ότι δεν έχουν λογική συνέπεια δεν είναι αναγκαστικά μειονέκτημα. Αλλά για να διαμορφωθούν πλειοψηφίες τουλάχιστον στην άρχουσα τάξη της δημοκρατικής κοινωνίας, είναι αναγκαίο να συμμαχήσουν τόσο ιδεολόγοι όσο και προσοδοθήρες. Το σημερινό κυρίαρχο αφήγημα είναι πολύ ισχυρό (ειδικά στους προσοδοθήρες). Η μόνη ελπίδα να ηττηθεί είναι να υπονομευθεί εκ των έσω. Hδη ο πρωθυπουργός έκανε, είναι η αλήθεια, μια πρώτη νύξη με ένα γράμμα... στους Financial Times. Οι Έλληνες δεν διαβάζουν Financial Times. Χρειάζονται συνθήματα και καλύτερα είναι τα παλιά και δοκιμασμένα.