Πόση είναι η "Αξία" Ενός Πελάτη για τους Παρόχους Ρεύματος;*

Με την ευκαιρία μιας πρόσφατης συναλλαγής στην αγορά Προμήθειας (Supply) ρεύματος της Μ. Βρετανίας, την εξαγορά της OVO (4ου μεγαλύτερου Προμηθευτή) από την E.On (3ου μεγαλύτερου Προμηθευτή), αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον για τις εξελίξεις στη χώρα που ήταν και παραμένει πρωτοπόρος (με θετικό ή αρνητικό τρόπο) στην θεσμική αναδιάρθρωση του κλάδου εδώ και περισσότερα από 40 χρόνια. Η συναλλαγή παρήγαγε αποτελέσματα αποτίμησης που αποτελούν ενδιαφέροντα σημεία αναφοράς (benchmarks) αλλά - ακόμα σημαντικότερο - επηρέασε την δομή του κλάδου στο Ηνωμένο Βασίλειο με τρόπο που είναι ίσως ενδεικτικός του μέλλοντος όχι μόνο στην χώρα αυτή αλλά και στα καθ' ημάς.

Η Ε.Οn αγόρασε την OVO - πιο συγκεκριμένα την πελατειακή της βάση των 4 εκατομμυρίων πελατών - έναντι 600 εκατομμυρίων λιρών. ΄Ήτοι πλήρωσε 150 λίρες ανά πελάτη- περίπου 180 ευρώ στην τρέχουσα ισοτιμία**. Η αποτίμηση αυτή πρέπει να αξιολογηθεί με βάση δυο παράλληλα γεγονότα:

• Είναι περίπου 5 φορές χαμηλότερη από την τιμή (720 λίρες ανά πελάτη) που πλήρωσε πριν 6 χρόνια (το 2019) η Mitsubishi  για να αποκτήσει του 20% της OVO - όταν είχε 1,5 εκατομμύριο πελάτες έναντι των 4 εκατομμυρίων που έχει τώρα.
• Η συναλλαγή δεν περιλαμβάνει την εταιρεία/πλατφόρμα λογισμικού της OVO, την Kaluza, για την  οποία η E.On δεν ενδιαφέρθηκε - θα την χρησιμοποιήσει μόνο για την διαχείριση των πρώην πελατών της OVO. Η Kaluza διατηρήθηκε στο χαρτοφυλάκιο της μητρικής της OVO με μια αποτίμηση της τάξης των 185 εκατομμυρίων λιρών. Η ειρωνεία είναι ότι η E.On χρησιμοποιεί για τους δικούς της πελάτες την πλατφόρμα (Kraken) της ανταγωνίστριας της OVO, της Octopus, η οποία είχε προλάβει να αποσχίσει την δραστηριότητα του δικού της λογισμικού από την προμήθεια ρεύματος.  

Η OVO και η Octopus ήταν οι καινοτόμοι διεκδικητές (Challengers!) του μέλλοντος της αγοράς. Έχουν πλέον γίνει μέρος των συμβατικών μεγάλων προμηθευτών και οι μέτοχοί τους "σώζονται" (ως ένα βαθμό) από την αξία των επενδύσεών τους στις πλατφόρμες που έχτισαν για να προσφέρουν καινοτομικά προϊόντα. Με στόχο κυρίως να εκμεταλλευτούν τις δυνατότητες των έξυπνων μετρητών. Στην  κοινή ελληνική δυναμικά (πορτοκαλί) τιμολόγια και τα λοιπά.

H μοίρα των πρωτοπόρων είναι πολλές φορές η αποτυχία. Από την άλλη μεριά, προσφέρουν μαθήματα από τα λάθη ή τις αστοχίες στους επόμενους. Λάθη και αστοχίες που δεν ήταν μόνο δική τους ευθύνη. Έγκριτοι σχολιαστές της Βρετανικής αγοράς εκτιμούν ότι οι πρακτικές που ακολούθησε ο ρυθμιστής (Ofgem) κατά την διάρκεια και μετά την κρίση του '21-'22 φόρτωσαν στις επιχειρήσεις που διασώθηκαν υπέρμετρες ρυθμιστικές υποχρεώσεις - σχεδόν τραπεζικού επιπέδου (π.χ. ελάχιστο κεφάλαιο κίνησης***). Αυτό επιβάρυνε ιδιαίτερα τους νεοεισερχόμενους καινοτόμους διεκδικητές. Από την άλλη μεριά είναι προφανές ότι η δημοφιλία των καινοτομικών προϊόντων δεν ήταν αρκετή για να  υποστηρίξει την επίτευξη των φιλόδοξων επιχειρηματικών στόχων τους. 

Φαίνεται ότι η OVO και η Octopus έκλεισαν τον κύκλο τους ως Challengers. Είναι πλέον ευθύνη των πρώην Big Six (που είναι πλέον Big Three!) να προωθήσουν καινοτομίες κάνοντας την επόμενη προσπάθεια. Υπάρχει μάθημα για τα καθ΄ ημάς; Ναι υπάρχει. Ίσως, αν ερμηνεύσουμε  σωστά τα λάθη των Βρετανών, να καταφέρουμε να γλυτώσουμε τις ωδίνες ενός πρώτου κύκλου. Έχουμε άλλωστε το πλεονέκτημα του ΔΕΔΔΗΕ. Ο οποίος είναι ένα εργαλείο που έχει την παραδοσιακά διαπιστωμένη εξαιρετική ικανότητα να καθυστερεί κάθε τι καινούργιο για τουλάχιστον 10 χρόνια.

*Το σημείωμα βασίζεται σε πληροφορίες και αναλύσεις της κυρίας Kathryn Porter δημοσιευμένες στο blog της Watt-Logic. Ο γράφων έχει όμως την πλήρη ευθύνη για την ερμηνεία τους.

** Η αποτίμηση αυτή μπορεί να συγκριθεί με ανάλογες συναλλαγές που έγιναν στο πρόσφατο παρελθόν στην ελληνική αγορά. Πιο σημαντικό, δίνουν  μια εκτίμηση σε τάξη μεγέθους της "προίκας" της ΔΕΗ ως πρώην μονοπωλιακού προμηθευτή και του σχεδόν ανυπέρβλητου εμποδίου για τους εναλλακτικούς προμηθευτές στο να χτίσουν μια πελατειακή βάση. Η εξάλειψη της ασυμμετρίας αυτής θα έπρεπε να έχει αποτελέσει ρυθμιστικό στόχο της πολιτείας πριν ακόμα "απελευθερώσει" την αγορά δηλαδή πριν 25 χρόνια!  

*** Το ελληνικό κράτος κάνει κάτι ανάλογο με τον δικό του "ανεπίσημο" τρόπο αναγκάζοντας τους Παρόχους να χρηματοδοτούν τις υπηρεσίες Κοινής Ωφέλειας. Υψώνοντας ένα επιπλέον τείχος σε τυχόν φιλόδοξους πιθανούς νέους παίκτες.

Η ΔΕΗ Αναστατώνει την Λιανική Αγορά στο Ρεύμα - Νόμιμα και Ηθικά!

Η αναταραχή που προκάλεσε στις ενεργειακές αγορές η σύρραξη στον Κόλπο είχε σημαντική επίπτωση στην λιανική αγορά ρεύματος στην χώρα μας. Το πρόβλημα είναι ότι η επίπτωση αυτή ήταν δυσανάλογη με την αιτία που την προκάλεσε. Ισχυρίζομαι ότι αυτό ήταν αποτέλεσμα της στρεβλής δομής της αγοράς. Εξηγώ:

Ο υπό κρατικό έλεγχο δεσπόζων Πάροχος, η ΔΕΗ, αντιμετώπισε την κρίση με ορθολογικό τρόπο. Το ελληνικό κράτος μέσω του μηχανισμού των πράσινων/κίτρινων τιμολογίων (στα οποία δυόμιση χρόνια μετά την ακούσια μεταφορά τους σε αυτά παραμένει ένα ποσοστό 70% των καταναλωτών), επιτρέπει στους Παρόχους (και ειδικά την ΔΕΗ που έχει τους περισσότερους) να αντισταθμίζει τον κίνδυνο της μεταβολής των τιμών χονδρικής. Ο κίνδυνος από την υποτιθέμενη  κρίση αφορά τα σταθερά τιμολόγια και μάλιστα μόνο για νέους πελάτες. Η ΔΕΗ, ορθολογικά ενεργώντας, διατήρησε σταθερές τις τιμές των "μπλε" τιμολογίων της και για τους νέους πελάτες. Υποθέτουμε ότι ο λόγος ήταν ότι οι αγορές δεν έχουν δείξει σημάδια ότι η αναταραχή θα διαρκέσει μεγάλο χρονικό διάστημα. Η χονδρική στη  χώρα μας στον μέσο όρο διατηρείται φέτος στο επίπεδα των δυο προηγούμενων ετών στα 105 ευρώ/MWh (με πτωτική τάση!) και οι προθεσμιακές αγορές δεν δείχνουν κάτι πολύ διαφορετικό.

Αντίθετα, οι εναλλακτικοί Πάροχοι, δρώντας ίσως υπό την επήρεια πανικού, αύξησαν δραματικά τις τιμές τους για νέους πελάτες σταθερών τιμολογίων (πάνω από 20% στον μέσο όρο). Η διαφορά τους από τα φθηνότερα, που είναι της ΔΕΗ, μπορεί να χαρακτηριστεί πλέον ως  χαώδης. Με αποτέλεσμα η αγορά να βρίσκεται σε καταστολή με μόνη εξαίρεση μια εξασθενημένη ροή καταναλωτών που μόλις λήγουν τα σταθερά τους συμβόλαια που είχαν με εναλλακτικούς Παρόχους επιστρέφουν στην ΔΕΗ.

Γιατί αυτή η διαφορά στην τιμολογιακή πολιτική; Ίσως γιατί η ΔΕΗ έχει κοινωνικό ρόλο, όπως σύσσωμος απαιτεί ο πολιτικός κόσμος στην Ελλάδα. Και έπεισαν τους μετόχους της να θυσιάσουν το ιδιωτικό προς όφελος του δημοσίου συμφέροντος. Αλλά η επιχειρηματική απόφαση της ΔΕΗ κατά την κρίση μου είναι ορθή από καθαρά επιχειρηματική σκοπιά. Εφαρμόζει όμως πίεση στο περιθώριο των εναλλακτικών Παρόχων το οποίο, λόγω της δομής της αγοράς, είναι πολύ μικρότερο από το δικό της (η ΔΕΗ έχει 10 φορές περισσότερους πελάτες από όσους ο μεγαλύτερος "ανταγωνιστής" της). Στη  πράξη το "στραγγαλίζει" και αυτοί σπεύδουν να αυξήσουν τις τιμές για να το προστατεύσουν. Αδιαφορώντας για το ότι η ροή πρόσκτησης πελατών προς αυτούς θα νεκρωθεί - το μη χείρον βέλτιστον.

Να σημειωθεί ότι δεν είναι η πρώτη φορά που η ΔΕΗ "στραγγαλίζει" τα περιθώρια των εναλλακτικών. Στην διάρκεια του 2021 έκανε το ίδιο με όχημα και τότε τα σταθερά της τιμολόγια. Στην περίπτωση εκείνη όμως έκανε κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης της, πράγμα που ο γράφων είχε καταγγείλει γραπτώς στην Επιτροπή Ανταγωνισμού*. Η ΔΕΗ πωλούσε εμφανώς κάτω από το κόστος. Στην παρούσα περίοδο αυτό δεν ισχύει. Ο ελέφαντας σήμερα δρα νομίμως έστω και αν κάνει βόλτες στο υαλοπωλείο. 

Οι επιπτώσεις των διεθνών γεγονότων, που το ελληνικό κράτος είναι αλήθεια ότι δεν είναι σε θέση να επηρεάσει σημαντικά (τι να σου κάνει μια πυροβολαρχία Patriot), είναι μεγαλύτερες από ότι θα μπορούσαν να είναι. Γιατί είναι ευθύνη του κράτους το ότι η δομή της λιανικής αγοράς ρεύματος στην χώρα είναι στρεβλή.

* Η ΕΑ απάντησε ευγενικά ότι παρέλαβε την καταγγελία. Από τότε δεν άκουσα από αυτήν τίποτα -ποτέ. Λίγο μετά την αποστολή της επιστολής όμως, τον Νοέμβριο του '21, η ΔΕΗ ξαφνικά και σιωπηρά διόρθωσε τα στρεβλά τιμολόγια προς γενική ανακούφιση. Προκαλώντας στον γράφοντα μια ψευδαίσθηση αυτοεπιβεβαίωσης.

Βλάπτουν και οι Δυο τους την Χώρα το Ίδιο (Τα Κόμματα για το Ρεύμα)

Το ποίημα του Καβάφη ("Ας Φρόντιζαν") "επέστρεψε" στο μυαλό μας με την δημοσίευση των σχολίων των αντίπαλων κομματικών παρατάξεων σχετικά με την πρόσφατα ανακοινωθείσα αύξηση κεφαλαίου της ΔΕΗ. Τα σχόλια πάσχουν όχι μόνο γιατί κάνουν επιλεκτική χρήση των στατιστικών δεδομένων αλλά και γιατί αποφεύγουν να καταθέσουν τις απόψεις τους για τα σημαντικά ζητήματα που αντιμετωπίζει η χώρα σχετικά με τον ενεργειακό κλάδο και συγκεκριμένα τον ηλεκτρισμό. Το σημαντικό ερώτημα δεν είναι αν το ρεύμα είναι φθηνό ή όχι αλλά γιατί - και τι μπορούν να κάνουν οι πολιτικοί για να επηρεάσουν την τιμή του.

Είναι το ρεύμα στην Ελλάδα ακριβό ή φθηνό; "Είναι κάτω από μέσο όρο ανάμεσα στις χώρες μέλη της ΕΕ" ισχυρίζεται η κυβερνώσα παράταξη. "Ναι αλλά σε όρους αγοραστικής δύναμης;" απαντά ο αντίπαλος. "Ε! και σ΄ αυτό κάπου στην μέση είμαστε" είναι η ανταπάντηση. Παρατηρήσεις:

Για ένα λόγο που δεν κατανοούμε, η αντιπολίτευση φαίνεται να αδιαφορεί για το ότι η τιμή του ρεύματος για τις μικρές επιχειρήσεις (που είναι η συντριπτική πλειοψηφία των επιχειρήσεων) είναι στην Ελλάδα ακριβότερη από αυτή για τους οικιακούς πελάτες - όντας η μοναδική τέτοια περίπτωση στην ΕΕ. Συνεχίζεται η τοπική μας παράδοση από τον καιρό του κρατικού μονοπωλίου. Το οποίο κορόιδευε τους Έλληνες επιδοτώντας την τιμή των οικιακών εις βάρος των (μικρών) επιχειρήσεων οι οποίες με την σειρά τους περνούσαν τις αυξημένες τιμές του ρεύματος πίσω στους καταναλωτές.

Η συζήτηση περί τιμής σε όρους αγοραστικής αξίας είναι περιττή και υποθέτουμε ότι γίνεται μόνο για λόγους δημαγωγίας. Το ότι οι Έλληνες είναι φτωχότεροι από τους υπόλοιπους ευρωπαίους είναι αλήθεια και δεν χρειάζεται να εστιάσει κανείς στο ρεύμα για να το αποδείξει. Τα πάντα είναι πιο ακριβά στην Ελλάδα σε όρους αγοραστικής αξίας αφού το διαθέσιμο εισόδημα είναι χαμηλότερο (ειδικά προϊόντα των οποίων οι τιμές των συντελεστών παραγωγής σε μεγάλο βαθμό καθορίζονται από διεθνείς αγορές).

Η αλήθεια είναι ότι η τιμή του ρεύματος για τους οικιακούς καταναλωτές (για τους οποίους κυρίως ενδιαφέρονται οι πολιτικοί) στην Ελλάδα έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια και μάλιστα με ρυθμό ταχύτερο του μέσου όρου των χωρών μελών της ΕΕ (42% από το 2021 έναντι 31% για τον μέσο όρο της ΕΕ) αλλά και του πληθωρισμού. Το ερώτημα είναι γιατί - και κατά πόσο ευθύνονται για αυτό οι πολιτικοί.

Η απάντηση στο τελευταίο ερώτημα - γιατί οι αυξήσεις στο ρεύμα και ποιος φταίει - είναι: To ρεύμα αυξήθηκε λόγω α) του κόστους της "πράσινης μετάβασης" β) της αύξησης της διεθνούς τιμής του φυσικού αερίου γ) της έλλειψης ανταγωνισμού στις αγορές ρεύματος και δ) της απώλειας του ελέγχου του κόστους των ρυθμιζόμενων χρεώσεων από το κράτος. Οι πολιτικοί που κυβέρνησαν τα τελευταία 25 χρόνια έχουν μερική ευθύνη για το πρώτο και το δεύτερο και ολική ευθύνη για τα υπόλοιπα δύο. Σε κανένα από τους αυτούς λόγους δεν αναφέρονται οι δηλώσεις των δυο παρατάξεων στην πρόσφατη ανταλλαγή απόψεων.

Το κόστος της πράσινης μετάβασης είναι συντριπτικό. Υπολογίζω ότι περίπου το 30% της δαπάνης για ρεύμα ενός νοικοκυριού αφορά αυτή την παράλογη πολιτική. Παράλογη γιατί, όπως πολλές φορές έχω γράψει, ισοδυναμεί με την αγορά συχωροχαρτιού για τους πολίτες. Πράγμα που έχουν κατανοήσει οι Γερμανοί για παράδειγμα καταργώντας το δικό τους ΕΤΜΕΑΡ στους λογαριασμούς. Έχει ευθύνη το ελληνικού κράτος; Όχι πλήρως - οδηγείται από εξωτερικούς παράγοντες (αν η συμμετοχή στην ΕΕ θεωρείται τέτοια). Μέσα στο τελευταία 5 χρόνια η τιμή του συχωροχαρτιού - δηλαδή των δικαιωμάτων εκπομπών στο χρηματιστήριο "ρύπων" (για το οποίο δεν ακούει κανείς κακό λόγο) - έχει ανέβει από 5 σε 90 ευρώ τον τόνο (πριν πέσει πρόσφατα στα 70 - κανείς δεν ξέρει γιατί).

Σε σχέση με τα συγχωροχάρτια το κόστος του φυσικού αερίου - με την εξαίρεση της κρίσης 21-22 - είναι μικρότερο (ως απόλυτο νούμερο και ως ποσοστό του συνολικού κόστους παραγωγής). Αν και η τιμή του αερίου διαμορφώνεται σε διεθνείς αγορές, το ελληνικό κράτος επιμένει να "προστατεύει" την  συμμετοχή του στο μίγμα παραγωγής στο ποσοστό του 40% περίπου. Χαρακτηριστικό είναι ότι ακόμα και μέσα στην κρίση του 21-22 ο μηχανισμός των επιδοτήσεων που έστησε το κράτος στην πράξη μετέφερε πλεόνασμα από τα λιγνιτικά, τα υδροηλεκτρικά και τις ΑΠΕ (συν το ντήζελ της Κρήτης!) στους σταθμούς φυσικού αερίου διατηρώντας την συμμετοχή τους στο μίγμα στο 40% την περίοδο που οι Γερμανοί την είχαν μειώσει στο 10% (λειτουργώντας τα δικά τους λιγνιτικά για να καλύψουν το 40% της ζήτησης!)

Οι αγορές ρεύματος, τόσο η χονδρική όσο και η λιανική, που έχουν τυπικά "απελευθερωθεί" εδώ και 25 χρόνια, με ευθύνη του ελληνικού κράτους λειτουργούν υπό συνθήκες ολιγοπωλίου. Σε αντίθεση με σχεδόν όλες τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ. Η δεσπόζουσα θέση του υπό κρατικό έλεγχο "παίκτη" στην λιανική και η μονοπωλιακή του θέση στη υδροηλεκτρική παραγωγή και τις υπηρεσίες ευελιξίας στο σύστημα αλλά και η ιδιοκτησία του δικτύου διανομής του ρεύματος είναι στρεβλώσεις που δεν συναντιούνται σε άλλες χώρες της ΕΕ. Χαρακτηριστικό των στρεβλώσεων είναι το κρατικό εφεύρημα των μεταβλητών (πράσινων και κίτρινων) τιμολογίων, μέσω των οποίων οι Πάροχοι και ιδιαίτερα ο δεσπόζων αντισταθμίζουν τον κίνδυνό τους από τις αγορές εις βάρος του 70% των Ελλήνων που τοποθετήθηκαν χωρίς να ερωτηθούν και παραμένουν σε τιμολόγια που στοιχίζουν κατά μέσο όρο 200 ευρώ τον χρόνο ακριβότερα στον μέσο καταναλωτή από ότι θα έπρεπε.

Οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις - πρακτικά οι χρεώσεις δικτύων - έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια με ρυθμό μεγαλύτερο από τις ανταγωνιστικές (το φυσικό αέριο μας μάρανε!). Όχι μόνο έχουν εκτοξευθεί αλλά ακόμα χειρότερα έχουν "παγιοποιηθεί" - δηλαδή έχουν αποδεσμευθεί από το ύψος της κατανάλωσης - λειτουργώντας αντιστρόφως αναδιανεμητικά (πράγμα που περιέργως έχει αφήσει αδιάφορους τους υπέρμαχους της αναδιανομής!). Το ρυθμιστικά καθοριζόμενο  έσοδο του ΔΕΔΔΗΕ έχει σχεδόν διπλασιαστεί μέσα σε 3 χρόνια. Το δε πλάνο του για το 2030 προβλέπει φαραωνικού χαρακτήρα επενδύσεις - το 50% των οποίων αφορά την περίφημη πράσινη μετάβαση.

Να προσθέσω και μια παρατήρηση για την αφορμή της αντιπαράθεσης μεταξύ των παρατάξεων - την αύξηση κεφαλαίου της ΔΕΗ. Ειδικότερα για το θέμα της επενδύσεων της ΔΕΗ στο εξωτερικό. Η αντιπολίτευση δεν συνδέει το σχέδιο αυτό με την κρατική ιδιοκτησία και την κρατική προστασία της ΔΕΗ από τον ανταγωνισμό στην Ελλάδα. Που θα μπορούσαν να είναι ο μόνος λόγος να έχει αντίρρηση κανείς στη στρατηγική αυτή. Αν η ΔΕΗ ήταν μια πλήρως ιδιωτικοποιημένη εταιρεία, χωρίς τον ΔΕΔΔΗΕ, που λειτουργούσε σε μια ανταγωνιστική αγορά με μερίδιο κάτω από το 30%, δεν θα έπεφτε λόγος σε πολιτικούς να φέρουν αντίρρηση. Από τα κείμενα όμως φαίνεται ότι η αντιπολίτευση θεωρεί ότι η ΔΕΗ έχει υποχρεώσεις "κοινωνικού" χαρακτήρα. Αλλά η εφαρμογή της κοινωνικής πολιτικής, που σχεδιάζουν και αποφασίζουν οι πολιτικοί, ανατίθεται μέσω γενικών κανόνων σε όλες τις επιχειρήσεις της αγοράς - όχι μόνο την ΔΕΗ. Γατί αλλιώς υπάρχει ο κίνδυνος η κοινωνική πολιτική να γίνεται φερετζές προώθησης κομματικών συμφερόντων με αιχμή του δόρατος τον υπό κρατικό έλεγχο Πάροχο. 

Φαίνεται ότι διαφεύγει επίσης της προσοχής και των δυο κομμάτων το ότι, αν η ΔΕΗ έχει "κοινωνικό σκοπό", οποιαδήποτε σύγκριση οικονομικών μεγεθών δεν έχει νόημα. Η προηγούμενη κυβέρνηση έφερε την ΔΕΗ στα όρια της πτώχευσης; Μα το έκανε για "κοινωνικό σκοπό". Η παρούσα φουσκώνει την ΔΕΗ σαν μπαλόνι (και σκοπεύει να την κάνει αερόστατο;) Μα η ΔΕΗ υπηρετεί τα "γεωστρατηγικά συμφέροντα" της χώρας. Δεν συνδυάζεται η περηφάνεια για τα κέρδη ούτε δικαιολογούνται οι ζημίες με "κοινωνικούς" σκοπούς.

Συνοπτικά, τα πραγματικά ζητήματα με τα οποία θα έπρεπε να ασχολούνται οι πολιτικοί σχετικά με το ρεύμα είναι δυο: α) H διαχείριση της επίπτωσης των πολιτικών αποτροπής της κλιματικής "κρίσης" στον κλάδο (και συνεπώς στους λογαριασμούς των καταναλωτών) και β) η ενίσχυση του ανταγωνισμού ώστε οι πολίτες  να πληρώνουν μια τιμή για το ρεύμα που (πέραν του κόστους των πολιτικών στόχων) αντανακλά όσο καλύτερα γίνεται το κόστος παραγωγής, μεταφοράς και διανομής του. Με τεκμήρια την πρόσφατη αντιπαράθεση, είναι προφανές στον γράφοντα ότι οι δύο παρατάξεις βλάπτουν κι οι δυο τους την Ελλάδα το ίδιο. Ας φρόντιζαν οι κραταιοί θεοί να δημιουργήσουν έναν τρίτο καλύτερο*. Μετά χαράς θα "πήγαινα" με αυτόν.

* Που θα δεσμευόταν με πειστικό τρόπο να ρίξει την τιμή του ρεύματος για τον μέσο οικιακό καταναλωτή κάτω από τα 18 λεπτά την κιλοβατώρα (από 25 που είναι σήμερα) σε διάστημα 12 μηνών αφού του ανατεθεί η κυβέρνηση της χώρας μετά τις επικείμενες εκλογές. 

Τα Πράσινα Τιμολόγια Ρεύματος ως "Φόρος Βλακείας"

Δυο από τις πιο κερδοφόρες οικονομικές δραστηριότητες στην χώρα είναι η "πώληση" τυχερών παιχνιδιών και η παροχή ηλεκτρικού ρεύματος μέσω πράσινων τιμολογίων. Η δαπάνη για την πρώτη από αυτές, τα τυχερά παιχνίδια, έχει χαρακτηριστεί - δικαίως - ως "φόρος βλακείας". Αυτό γιατί το μακροπρόθεσμο όφελος για τον παίκτη είναι πάντα αρνητικό και πάντα μικρότερο από αυτό που θα ωφελούνταν δαπανώντας αλλιώς τα λεφτά του. Η επιλογή του παίκτη είναι μη ορθολογική και - αν μπορεί να εξηγηθεί - αυτό θα πρέπει να γίνει με υποθέσεις σχετικά με την ψυχολογική ή διανοητική του κατάσταση. Εξ' ου και ο βαρύς - αλλά ακριβής - χαρακτηρισμός "Φόρος Βλακείας".

Η παραμονή ενός καταναλωτή σε ένα τιμολόγιο το οποίο τον χρεώνει για την ίδια κατανάλωση 200 ευρώ τον χρόνο περισσότερα από ένα εναλλακτικό, είναι εξ' ίσου μη ορθολογική με την συμμετοχή σε τυχερά παιχνίδια. Δεδομένου άλλωστε ότι το κόστος της συναλλαγής - η αλλαγή τιμολογίου ή παρόχου - είναι αμελητέο. Ο καταναλωτής μοιάζει με κάποιον που του δείχνουν ένα χαρτονόμισμα των 100 ευρώ πεταμένο στον δρόμο και αυτός αγνοεί την υπόδειξη με την λογική ότι "αν υπήρχε, κάποιος θα το είχε μαζέψει". Ποια θα μπορούσε να είναι η ψυχολογική αιτία αυτής της αδράνειας;

Υπάρχουν ενδιαφέρουσες επιστημονικές έρευνες και υποθέσεις σχετικά με την έλλειψη ορθολογισμού στις ανθρώπινες αποφάσεις. Ένα πρακτικό αποτέλεσμα των ερευνών αυτών (της επιστήμης της "συμπεριφορικής") είναι η υπόδειξη στους πολιτικούς ότι μπορούν (και πρέπει) να στρέψουν τις αποφάσεις των πολιτών προς τις σωστές ("αντικειμενικά" ορθολογικές) κατευθύνσεις θεσπίζοντας κίνητρα μέσω τον οποίων θα "σπρώχνουν" προς αυτές τους πολίτες (με "nudges" όπως είναι γνωστά στους ειδήμονες). 

Αυτό που φαίνεται να έχει διαφύγει από τους ερευνητές της "συμπεριφορικής" είναι ότι οι "Φόροι Βλακείας" είναι αυτό που λέει η λέξη: Φόροι. Και δεν υπάρχουν αρκετοί πολιτικοί που θα ενεργούσαν έτσι ώστε να μειωθούν φόροι τους οποίους οι πολίτες - για τους δικούς τους λόγους - πληρώνουν αδιαμαρτύρητα ή συχνά και με ενθουσιασμό. Ειδικά, όπως έχει "δείξει η ζωή", Έλληνες πολιτικοί.

Δείκτης Τιμών Απριλίου: Οι Πάροχοι Στην Αναμπουμπούλα Χαίρονται!

To allazorevma.gr, η πρώτη ιστοσελίδα σύγκρισης τιμών ρεύματος στην χώρα, δημοσιεύει τον μηνιαίο Δείκτη Τιμών Ρεύματος που καταρτίζει, για τον Απρίλιο του 2026. Ο Δείκτης Τιμών Ρεύματος τον Απρίλιο είχε σημαντική αύξηση σε σχέση με τον δείκτη Μαρτίου '26. Από 231,73 πήγε στα 245,51 ευρώ την μεγαβατώρα (+5,95%).

Οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις του Απριλίου '26 έμειναν σταθερές σε 82,14 ευρώ την μεγαβατώρα περιλαμβάνοντας πλέον την αύξηση των χρεώσεων δικτύου μεταφοράς που είναι σε ισχύ από 1/2/26.

Ο Δείκτης Ανταγωνιστικών Τιμών για οικιακούς καταναλωτές, αυξήθηκε στα 149,66 ευρώ την μεγαβατώρα έναντι 136,66 τον Μάρτιο. Οι τιμές των εναλλακτικών Παρόχων τον Απρίλιο σε μέσο όρο ήταν στα 168,42 ευρώ την μεγαβατώρα, σημαντικά αυξημένες σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα (137,41 ευρώ την μεγαβατώρα). Οι τιμές της ΔΕΗ έμειναν σταθερές στα 135,84 ευρώ την μεγαβατώρα σε σχέση με τον Μάρτιο. Στο Πίνακα που ακολουθεί φαίνεται η εξέλιξη του κόστους της αγοράς και των τιμών των εναλλακτικών και της ΔΕΗ τους τελευταίους 12 μήνες.

Τον Απρίλιο η χονδρική τιμή είχε πτώση (-8,77 %) σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα. Οι εναλλακτικοί Πάροχοι όχι μόνο δεν πέρασαν την μείωση της χονδρικής στις λιανικές τιμές αλλά αντίθετα αύξησαν τις λιανικές τιμές. Η ΔΕΗ κράτησε τις λιανικές τιμές σταθερές. Η αύξηση αυτή αφορά τόσο τα σταθερά τιμολόγια όσο και τα μεταβλητά ("πράσινα"), στα ίδια περίπου επίπεδα (+5,9% τα σταθερά , +4,8% τα μεταβλητά). Η πολεμική σύγκρουση και η σχετική αβεβαιότητα για το μέλλον επηρέασε τις αποφάσεις των εναλλακτικών παρόχων σχετικά με τα σταθερά τους τιμολόγια. Σε αντίθεση με την ΔΕΗ που διατήρησε την ψυχραιμία της. Το αποτέλεσμα είναι εκτόξευση των μικτών περιθωρίων του κλάδου για τον Απρίλιο σε επίπεδα πάνω από 23% (έναντι του 14% - μέσου όρου των δυο τελευταίων ετών)

Το Τυπικό Κυμαινόμενο Τιμολόγιο (ΤΚΤ) για τον Απρίλιο του 2026 αυξήθηκε στα 279,48 ευρώ την μεγαβατώρα. Το ΤΚΤ αποτελεί μια εκτίμηση της τιμής που πληρώνουν στην μεγάλη πλειοψηφία τους οι Έλληνες καταναλωτές που είναι ακόμα σε πράσινο τιμολόγιο και είναι υψηλότερο κατά 34 ευρώ την μεγαβατώρα από τον Δείκτη Τιμών του allazorevma.gr ο οποίος καταρτίζεται με βάση τον σταθμισμένο μέσο όρο των φθηνότερων τιμολογίων που προσφέρονται στην αγορά. Η ετήσια δαπάνη για ρεύμα ενός μέσου καταναλωτή που θα παραμείνει το επόμενο 12μηνο σε πράσινο τιμολόγιο εκτιμάται ότι θα είναι 1.048 ευρώ - δηλαδή περίπου 157 ευρώ υψηλότερη από ότι θα ήταν (891 ευρώ) αν επέλεγε το φθηνότερο τιμολόγιο.

Ρεύμα: Το Μέλλον Είναι Σκούρο Μπλε - Όχι Πορτοκαλί

Το κόστος του ρεύματος αλλάζει κάθε ώρα (ή και συχνότερα!). Ο λόγος είναι ότι το ρεύμα είναι ένα αγαθό του οποίου η αποθήκευση ήταν (και εξακολουθεί να είναι) εξαιρετικά δαπανηρή. Συνεπώς και η τιμή του θα έπρεπε να αλλάζει με την ίδια συχνότητα. Θεωρητικά, αν όλοι οι καταναλωτές είχαν εγκατεστημένους μετρητές που μετρούν την κατανάλωση κάθε - για παράδειγμα - δέκα λεπτά, θα πλήρωναν διαφορετική τιμή για κάθε δεκάλεπτο. Θα πλήρωναν δηλαδή με "δυναμικό" τιμολόγιο. Αυτό θα επιτύγχανε την βέλτιστη κατανομή των πόρων σύμφωνα με την νεοφιλελεύθερη οικονομική θεωρία των αγορών. 

Στην πράξη όμως, στην ιστορία του ενάμιση περίπου αιώνα ζωής του ηλεκτρισμού, η τιμή που πλήρωναν οι καταναλωτές ήταν πολύ πιο σταθερή. Άλλαζε συνήθως σε μεγάλα χρονικά διαστήματα - κάθε χρόνο παρά κάθε λεπτό.

Η επιμονή στα σταθερά τιμολόγια διατηρήθηκε παρά το ότι οι τεχνολογίες των τηλεπικοινωνιών και των υπολογιστών έδωσαν πρόσφατα την δυνατότητα εφαρμογής της δυναμικής τιμολόγησης (οι νέες τεχνολογίες ήταν διαθέσιμες ήδη από τα τέλη του προηγούμενου αιώνα). Αυτό ήταν αποτέλεσμα κυρίως της αδράνειας των επιχειρήσεων ηλεκτρισμού, οι περισσότερες από τις οποίες ήταν υπό τον ρυθμιστικό έλεγχο ή και την ιδιοκτησία του κράτους. Αλλά και της εύλογης υπόθεσης ότι αν δινόταν στους καταναλωτές η επιλογή δυναμικής τιμολόγησης δεν θα είχαν τρόπο ή επαρκές κίνητρο για να την αξιοποιήσουν. Πράγμα που καθιστούσε τις επενδύσεις στις νέες τεχνολογίες μη αποδοτικές. Μέχρι που εμφανίστηκε ο στόχος της "πράσινης μετάβασης".

Η πράσινη μετάβαση απαιτεί μεγαλύτερη διείσδυση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η παραγωγή των οποίων δεν είναι ελέγξιμη - δημιουργούν πρόσθετη ανάγκη εφεδρείας στο ηλεκτρικό σύστημα. Έχουν όμως το πλεονέκτημα του σχεδόν μηδενικού βραχυπρόθεσμου (οριακού) κόστους. Οι πολιτικοί που προωθούν την πράσινη μετάβαση (των χωρών της ονομαζόμενης "Δύσης") έβαλαν στόχο να αξιοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες για να αντισταθμίσουν το κόστος της πρόσθετης εφεδρείας για τους καταναλωτές περνώντας το χαμηλό οριακό κόστος των ΑΠΕ ορισμένες ώρες της ημέρας στους καταναλωτές - μέσω δυναμικών τιμολογίων. Μια λύση καλύτερη από εναλλακτικές - όπως για παράδειγμα η επιδότηση των μπαταριών για την κάλυψη των αναγκών εφεδρείας. Το πρόβλημα είναι η ίδια αιτία που η δυναμική τιμολόγηση δεν εφαρμόστηκε στο παρελθόν. Δεν είναι δημοφιλής ανάμεσα στους καταναλωτές. 

Οι προτιμήσεις των υπηκόων - καταναλωτών δεν είναι η πρώτη προτεραιότητα των πολιτικών και γραφειοκρατών που προωθούν την πράσινη μετάβαση. Αποφάσισαν συνεπώς να αναγκάσουν (με σχεδόν σταλινική επιμονή) τον ηλεκτρικό κλάδο να επενδύσει στην υποδομή που χρειάζεται για να παρέχεται η δυνατότητα της δυναμικής τιμολόγησης στους πελάτες τους. Τους "έξυπνους" μετρητές. Το αποτέλεσμα: Η πλειονότητα των καταναλωτών στις ΗΠΑ και την Ευρωπαϊκή Ένωση έχει πλέον εγκατεστημένους έξυπνους μετρητές (με εξαίρεση - το μαντέψατε- την Ελλάδα). Ελάχιστοι όμως από αυτούς τους καταναλωτές έχουν επιλέξει δυναμικά τιμολόγια. Η πολιτική είναι αποτυχημένη.

Ποια είναι η λύση; Η λύση που θα συμβιβάσει τις ονειρώξεις των νεοφιλελεύθερων με τα οράματα των προαγωγών της πράσινης μετάβασης και θα καταστήσει συγχρόνως αποδοτική την επένδυση στους "έξυπνους" μετρητές; Να έχουμε όλοι έξυπνους μετρητές και να πληρώνουμε με δυναμικά - πορτοκαλί τιμολόγια; Η απάντηση είναι: Τα σκούρα μπλε τιμολόγια - πιο μπλε από τα μπλε - σχεδόν μαύρα. Πιο σταθερά από τα σταθερά. Που θα πωλούνται ως τιμολόγια σταθερής δαπάνης (και όχι μόνο τιμής) για ένα ολόκληρο χρόνο. Με μόνη διαφορά (από ότι κυκλοφορεί στην ελληνική αγορά αυτή την εποχή), ότι ο καταναλωτής θα συμφωνήσει να παραδώσει τον έλεγχο της κατανάλωσής του (ή μέρους της) στον Πάροχό του για το διάστημα της σύμβασης (και ο Πάροχος στην Τεχνητή Νοημοσύνη...). Δημιουργώντας αξία από την παροχή υπηρεσιών ευελιξίας στο σύστημα. 

Αυτό το όνειρο θα μπορούσαμε να το δούμε να υλοποιείται ακόμα και στην Ελλάδα. Όπως έχει "δείξει η ζωή" μέχρι τώρα, τα κυριότερα εμπόδια είναι οι αρμόδιες κρατικές και ρυθμιστικές αρχές και ο Πίθος των Δαναΐδων του ηλεκτρικού συστήματος στην χώρα - γνωστός ως  ΔΕΔΔΗΕ.

ΔΕΗ: Το Μπαλόνι Σκοπεύει να Γίνει Αερόστατο

Η ανακοίνωση της πρόθεσης της υπό κρατικό έλεγχο δεσπόζουσας επιχείρησης ηλεκτρισμού στην χώρα να αυξήσει τα κεφάλαιά της κατά 4 δισεκατομμύρια ευρώ - δηλαδή σχεδόν να τα διπλασιάσει - είναι εντυπωσιακή* και προκαλεί ερωτήματα ακριβώς επειδή αυτή ελέγχεται (και θα εξακολουθήσει από ότι φαίνεται να ελέγχεται) από το κράτος. Τα ερωτήματα συνεπώς δεν είναι μόνο επιχειρηματικής φύσης αλλά και δημόσιας πολιτικής. 

Το ερώτημα από την επιχειρηματική σκοπιά είναι ο πραγματικός σκοπός της απόφασης. Το ερώτημα από την σκοπιά της δημόσιας πολιτικής είναι το πως η απόφαση αυτή επηρεάζει την χώρα συνολικά και όχι μόνο τους μετόχους της επιχείρησης. Ιδού συνοπτικά οι απόψεις μου για τα δύο ερωτήματα: 

Υπάρχουν ενδείξεις ότι η επιχειρηματική απόφαση δεν έχει μόνο ενεργητικό - επιθετικό χαρακτήρα αλλά είναι και μια φυγή προς τα εμπρός από μια δυσχερή θέση. Το μπαλόνι φουσκώνει και γίνεται αερόστατο. Που πλέον μεταφέρει φορτίο κάποιας αξίας  - και έχει ανάγκη κάποιας πρόσθετης εξασφάλισης από τον βασικό ιδιοκτήτη - το κράτος.

Όσον αφορά την επίπτωση στο κοινωνικό σύνολο, η ΔΕΗ με το επενδυτικό της σχέδιο α) σπαταλά σπανίζοντες επενδυτικούς πόρους για την αγορά συχωροχαρτιών  για λογαριασμό των Ελλήνων και β) στον βαθμό που επενδύει εκτός Ελλάδος στερεί την χώρα από κεφάλαια που θα μπορούσαν να κατευθυνθούν (ίσως από άλλες επιχειρήσεις) σε επενδύσεις με μεγαλύτερη απόδοση. Το πρόβλημα εδώ έγκειται στο ότι η ΔΕΗ έχει την δυνατότητα να επενδύει στο εξωτερικό βασιζόμενη σε έσοδα που είτε προέρχονται από επενδύσεις που επιδοτούνται από το ελληνικό κράτος (ΑΠΕ, αποθήκευση) είτε καθορίζονται διοικητικά από αυτό (Δίκτυα) είτε προέρχονται από αγορές στις οποίες το κράτος ανέχεται (αν δεν προστατεύει ενεργά) την δεσπόζουσα θέση της (επενδύσεις στο εξωτερικό επιχειρήσεων ελληνικής ιδιοκτησίας που δραστηριοποιούνται σε ανταγωνιστικές αγορές - π.χ. η ναυτιλία - δεν είναι κατ' αρχήν θέμα δημόσιας πολιτικής). 

Παίζει επίθεση ή άμυνα η ΔΕΗ με την τερατώδη αύξηση κεφαλαίου; Μια μικρή ημιερασιτεχνική έρευνα (λόγω έλλειψης χρόνου και τυπικής εξειδίκευσης στα λογιστικά) στα οικονομικά της μεγέθη από τον γράφοντα παρέχει ενδείξεις για αναγκαστική κίνηση: To μπαλόνι, δηλαδή ο ισολογισμός της, έφθασε τα 29 δισεκατομμύρια ευρώ. Τα ίδια κεφάλαια που χρηματοδοτούν αυτό το "βουνό" είναι μόλις 6 δισεκατομμύρια. Η ΔΕΗ δεν έχει ελεύθερες χρηματορροές και τα τελευταία δύο χρόνια δίνει μέρισμα με δανεικά (αναλυτές προβλέπουν ότι με το επενδυτικό της πρόγραμμα δεν θα έχει ελεύθερες ροές μέχρι το 2031). Οι τόκοι που πληρώνει μόλις καλύπτονται από τα κέρδη της. Το καθαρό χρέος της αυξήθηκε στο 3,2 των κερδών της προ φόρων τόκων και αποσβέσεων (ΕΒΙΤDA). Με την εικόνα αυτή δεν μπορεί να αποκλεισθεί κατά την άποψή μου η πιθανότητα ότι η απόφαση για αύξηση κεφαλαίου ελήφθη μετά από παραίνεση τραπεζιτών που βλέπουν την έκθεση τους στην υπό κρατικό έλεγχο επιχείρηση να αυξάνεται ανησυχητικά και δεν θα ήταν διατεθειμένοι να χρηματοδοτήσουν πλέον τόσο φιλόδοξο επενδυτικό πλάνο (ο δανεισμός της ΔΕΗ μέσα στο 2025 αυξήθηκε κατά 1.500 εκατομμύρια ευρώ περίπου). Υποθέτω ότι ένας φρόνιμος τραπεζίτης άλλωστε δεν θα υποτιμούσε την ανάγκη μιας πρόσθετης ασπίδας για τον βασικό πελάτη του - στον οποίο η θέση του τρέχοντα βασικού ιδιοκτήτη είναι πιθανόν να τεθεί εν αμφιβόλω τα επόμενα 1-2 χρόνια.

Ωφελεί την χώρα το επενδυτικό πλάνο της ΔΕΗ που θα χρηματοδοτηθεί από την αύξηση κεφαλαίου; Όχι δεν την ωφελεί. Γιατί, σε μια χώρα που έχει μεγάλη ανάγκη από επενδύσεις, η ΔΕΗ θα αφιερώσει τους πόρους που θα έχει στην διάθεσή της στην "πράσινη μετάβαση". Με πόρους που θα της διατεθούν με διοικητικές αποφάσεις και δεν θα είναι αποτέλεσμα της επίδοσής της σε ανταγωνιστικές αγορές. Δηλαδή σε ΑΠΕ, αποθήκευση και δίκτυα. Πράσινη μετάβαση χωρίς επιδότηση που πληρώνουν οι πολίτες δεν γίνεται. Η κοινωνική απόδοση των επενδύσεων σε πράσινη μετάβαση είναι αρνητική γιατί οι πολίτες δεν είναι υπεύθυνοι ούτε μπορούν να επηρεάσουν το πρόβλημα που υποτίθεται καλείται να αντιμετωπίσει η επένδυση αυτή. Ισοδυναμεί με αγορά συχωροχαρτιού - για υποθετικά αμαρτήματα.

Ωφελούν την χώρα οι επενδύσεις της ΔΕΗ στο εξωτερικό; Που στερούν την οικονομία της από πόρους που θα μπορούσαν να επενδυθούν στην ίδια; Την πιο φτωχή χώρα πλέον της Ευρώπης; Που θα συνεισφέρουν στην ανάπτυξη άλλων χωρών που είναι πλουσιότερες από την Ελλάδα; Ούτε μερίσματα δεν μπορούμε να περιμένουμε από μια επιχείρηση που το μόνο της ανταγωνιστικό πλεονέκτημα είναι η προνομιακή σχέση με το κράτος - γιατί δεν είναι εξασφαλισμένη η ίδια προνομιακή σχέση με τα κράτη-αποδέκτες των επενδύσεων (ή μήπως είναι;).

Η επιχείρηση που αποτέλεσε τον κύριο πυλώνα του ελληνικού οικονομικού θαύματος μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο πόλεμο είναι πλέον βαρίδι στα πόδια της ελληνικής οικονομίας. Δεν είναι προς θάνατον - αυτά συμβαίνουν και στα καλύτερα σπίτια (Ότι είναι καλό για την General Motors δεν είναι πλέον καλό για την Αμερική - αν ήταν ποτέ!) Η απόφαση για την  τερατώδη αύξηση κεφαλαίου της ΔΕΗ μας θυμίζει ότι μακροχρόνια ο μοχλός της οικονομικής ανάπτυξης είναι η δημιουργική καταστροφή. Η ΔΕΗ πρέπει να διαλυθεί στα εξ' ών συνετέθη πριν από 75 χρόνια και να δοθεί η ευκαιρία σε νέες δημιουργικές δυνάμεις να διαμορφώσουν τον κλάδο του μέλλοντος. Άλλωστε η οργανωτική δομή του καθετοποιημένου Λεβιάθαν στον ηλεκτρισμό είναι τεχνολογικά ξεπερασμένη**. Όσο πιο γρήγορα προσαρμοστεί η θεσμική υποδομή σε αυτή την πραγματικότητα τόσο καλύτερα για όλους.

* Όπως ήταν αναμενόμενο, η είδηση έτυχε αποθεωτικής υποδοχής από τον ελληνικό Τύπο. Ένας μάλιστα σχολιαστής δεν δίστασε να μας διαβεβαιώσει ότι "Μέσω της ΑΜΚ έως το 2030 η ΔΕΗ επεκτείνει τις δραστηριότητές της στην Ευρώπη. Σε Ιταλία, Βουλγαρία, Κροατία, Ουγγαρία, Πολωνία και Σλοβακία. Τα παραπάνω είναι ευνόητο ότι θα ρίξουν τα τιμολόγια στην ενέργεια. Αισθητά".

** Ακούσαμε ένα Υπουργό να μιλάει για καινοτομία με την ευκαιρία της ανακοίνωσης της αύξησης κεφαλαίου. Ίσως αναφερόταν στα καινούργια εμπορικά καταστήματα της ΔΕΗ - που είναι ομολογουμένως εντυπωσιακά. Καινοτομία της Επιχείρησης στην εποχή του Διαδικτύου. Η ΔΕΗ είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου μπορεί με σιγουριά να εξασφαλισθεί η καθυστέρηση κάθε πραγματικής καινοτομίας στον κλάδο για τουλάχιστον 10 χρόνια- πρόσφατο παράδειγμα οι "έξυπνοι" μετρητές.