Το ποίημα του Καβάφη ("Ας Φρόντιζαν") "επέστρεψε" στο μυαλό μας με την δημοσίευση των σχολίων των αντίπαλων κομματικών παρατάξεων σχετικά με την πρόσφατα ανακοινωθείσα αύξηση κεφαλαίου της ΔΕΗ. Τα σχόλια πάσχουν όχι μόνο γιατί κάνουν επιλεκτική χρήση των στατιστικών δεδομένων αλλά και γιατί αποφεύγουν να καταθέσουν τις απόψεις τους για τα σημαντικά ζητήματα που αντιμετωπίζει η χώρα σχετικά με τον ενεργειακό κλάδο και συγκεκριμένα τον ηλεκτρισμό. Το σημαντικό ερώτημα δεν είναι αν το ρεύμα είναι φθηνό ή όχι αλλά γιατί - και τι μπορούν να κάνουν οι πολιτικοί για να επηρεάσουν την τιμή του.
Είναι το ρεύμα στην Ελλάδα ακριβό ή φθηνό; "Είναι κάτω από μέσο όρο ανάμεσα στις χώρες μέλη της ΕΕ" ισχυρίζεται η κυβερνώσα παράταξη. "Ναι αλλά σε όρους αγοραστικής δύναμης;" απαντά ο αντίπαλος. "Ε! και σ΄ αυτό κάπου στην μέση είμαστε" είναι η ανταπάντηση. Παρατηρήσεις:
Για ένα λόγο που δεν κατανοούμε, η αντιπολίτευση φαίνεται να αδιαφορεί για το ότι η τιμή του ρεύματος για τις μικρές επιχειρήσεις (που είναι η συντριπτική πλειοψηφία των επιχειρήσεων) είναι στην Ελλάδα ακριβότερη από αυτή για τους οικιακούς πελάτες - όντας η μοναδική τέτοια περίπτωση στην ΕΕ. Συνεχίζεται η τοπική μας παράδοση από τον καιρό του κρατικού μονοπωλίου. Το οποίο κορόιδευε τους Έλληνες επιδοτώντας την τιμή των οικιακών εις βάρος των (μικρών) επιχειρήσεων οι οποίες με την σειρά τους περνούσαν τις αυξημένες τιμές του ρεύματος πίσω στους καταναλωτές.
Η συζήτηση περί τιμής σε όρους αγοραστικής αξίας είναι περιττή και υποθέτουμε ότι γίνεται μόνο για λόγους δημαγωγίας. Το ότι οι Έλληνες είναι φτωχότεροι από τους υπόλοιπους ευρωπαίους είναι αλήθεια και δεν χρειάζεται να εστιάσει κανείς στο ρεύμα για να το αποδείξει. Τα πάντα είναι πιο ακριβά στην Ελλάδα σε όρους αγοραστικής αξίας αφού το διαθέσιμο εισόδημα είναι χαμηλότερο (ειδικά προϊόντα των οποίων οι τιμές των συντελεστών παραγωγής σε μεγάλο βαθμό καθορίζονται από διεθνείς αγορές).
Η αλήθεια είναι ότι η τιμή του ρεύματος για τους οικιακούς καταναλωτές (για τους οποίους κυρίως ενδιαφέρονται οι πολιτικοί) στην Ελλάδα έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια και μάλιστα με ρυθμό ταχύτερο του μέσου όρου των χωρών μελών της ΕΕ (42% από το 2021 έναντι 31% για τον μέσο όρο της ΕΕ) αλλά και του πληθωρισμού. Το ερώτημα είναι γιατί - και κατά πόσο ευθύνονται για αυτό οι πολιτικοί.
Η απάντηση στο τελευταίο ερώτημα - γιατί οι αυξήσεις στο ρεύμα και ποιος φταίει - είναι: To ρεύμα αυξήθηκε λόγω α) του κόστους της "πράσινης μετάβασης" β) της αύξησης της διεθνούς τιμής του φυσικού αερίου γ) της έλλειψης ανταγωνισμού στις αγορές ρεύματος και δ) της απώλειας του ελέγχου του κόστους των ρυθμιζόμενων χρεώσεων από το κράτος. Οι πολιτικοί που κυβέρνησαν τα τελευταία 25 χρόνια έχουν μερική ευθύνη για το πρώτο και το δεύτερο και ολική ευθύνη για τα υπόλοιπα δύο. Σε κανένα από τους αυτούς λόγους δεν αναφέρονται οι δηλώσεις των δυο παρατάξεων στην πρόσφατη ανταλλαγή απόψεων.
Το κόστος της πράσινης μετάβασης είναι συντριπτικό. Υπολογίζω ότι περίπου το 30% της δαπάνης για ρεύμα ενός νοικοκυριού αφορά αυτή την παράλογη πολιτική. Παράλογη γιατί, όπως πολλές φορές έχω γράψει, ισοδυναμεί με την αγορά συχωροχαρτιού για τους πολίτες. Πράγμα που έχουν κατανοήσει οι Γερμανοί για παράδειγμα καταργώντας το δικό τους ΕΤΜΕΑΡ στους λογαριασμούς. Έχει ευθύνη το ελληνικού κράτος; Όχι πλήρως - οδηγείται από εξωτερικούς παράγοντες (αν η συμμετοχή στην ΕΕ θεωρείται τέτοια). Μέσα στο τελευταία 5 χρόνια η τιμή του συχωροχαρτιού - δηλαδή των δικαιωμάτων εκπομπών στο χρηματιστήριο "ρύπων" (για το οποίο δεν ακούει κανείς κακό λόγο) - έχει ανέβει από 5 σε 90 ευρώ τον τόνο (πριν πέσει πρόσφατα στα 70 - κανείς δεν ξέρει γιατί).
Σε σχέση με τα συγχωροχάρτια το κόστος του φυσικού αερίου - με την εξαίρεση της κρίσης 21-22 - είναι μικρότερο (ως απόλυτο νούμερο και ως ποσοστό του συνολικού κόστους παραγωγής). Αν και η τιμή του αερίου διαμορφώνεται σε διεθνείς αγορές, το ελληνικό κράτος επιμένει να "προστατεύει" την συμμετοχή του στο μίγμα παραγωγής στο ποσοστό του 40% περίπου. Χαρακτηριστικό είναι ότι ακόμα και μέσα στην κρίση του 21-22 ο μηχανισμός των επιδοτήσεων που έστησε το κράτος στην πράξη μετέφερε πλεόνασμα από τα λιγνιτικά, τα υδροηλεκτρικά και τις ΑΠΕ (συν το ντήζελ της Κρήτης!) στους σταθμούς φυσικού αερίου διατηρώντας την συμμετοχή τους στο μίγμα στο 40% την περίοδο που οι Γερμανοί την είχαν μειώσει στο 10% (λειτουργώντας τα δικά τους λιγνιτικά για να καλύψουν το 40% της ζήτησης!)
Οι αγορές ρεύματος, τόσο η χονδρική όσο και η λιανική, που έχουν τυπικά "απελευθερωθεί" εδώ και 25 χρόνια, με ευθύνη του ελληνικού κράτους λειτουργούν υπό συνθήκες ολιγοπωλίου. Σε αντίθεση με σχεδόν όλες τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ. Η δεσπόζουσα θέση του υπό κρατικό έλεγχο "παίκτη" στην λιανική και η μονοπωλιακή του θέση στη υδροηλεκτρική παραγωγή και τις υπηρεσίες ευελιξίας στο σύστημα αλλά και η ιδιοκτησία του δικτύου διανομής του ρεύματος είναι στρεβλώσεις που δεν συναντιούνται σε άλλες χώρες της ΕΕ. Χαρακτηριστικό των στρεβλώσεων είναι το κρατικό εφεύρημα των μεταβλητών (πράσινων και κίτρινων) τιμολογίων, μέσω των οποίων οι Πάροχοι και ιδιαίτερα ο δεσπόζων αντισταθμίζουν τον κίνδυνό τους από τις αγορές εις βάρος του 70% των Ελλήνων που τοποθετήθηκαν χωρίς να ερωτηθούν και παραμένουν σε τιμολόγια που στοιχίζουν κατά μέσο όρο 200 ευρώ τον χρόνο ακριβότερα στον μέσο καταναλωτή από ότι θα έπρεπε.
Οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις - πρακτικά οι χρεώσεις δικτύων - έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια με ρυθμό μεγαλύτερο από τις ανταγωνιστικές (το φυσικό αέριο μας μάρανε!). Όχι μόνο έχουν εκτοξευθεί αλλά ακόμα χειρότερα έχουν "παγιοποιηθεί" - δηλαδή έχουν αποδεσμευθεί από το ύψος της κατανάλωσης - λειτουργώντας αντιστρόφως αναδιανεμητικά (πράγμα που περιέργως έχει αφήσει αδιάφορους τους υπέρμαχους της αναδιανομής!). Το ρυθμιστικά καθοριζόμενο έσοδο του ΔΕΔΔΗΕ έχει σχεδόν διπλασιαστεί μέσα σε 3 χρόνια. Το δε πλάνο του για το 2030 προβλέπει φαραωνικού χαρακτήρα επενδύσεις - το 50% των οποίων αφορά την περίφημη πράσινη μετάβαση.
Να προσθέσω και μια παρατήρηση για την αφορμή της αντιπαράθεσης μεταξύ των παρατάξεων - την αύξηση κεφαλαίου της ΔΕΗ. Ειδικότερα για το θέμα της επενδύσεων της ΔΕΗ στο εξωτερικό. Η αντιπολίτευση δεν συνδέει το σχέδιο αυτό με την κρατική ιδιοκτησία και την κρατική προστασία της ΔΕΗ από τον ανταγωνισμό στην Ελλάδα. Που θα μπορούσαν να είναι ο μόνος λόγος να έχει αντίρρηση κανείς στη στρατηγική αυτή. Αν η ΔΕΗ ήταν μια πλήρως ιδιωτικοποιημένη εταιρεία, χωρίς τον ΔΕΔΔΗΕ, που λειτουργούσε σε μια ανταγωνιστική αγορά με μερίδιο κάτω από το 30%, δεν θα έπεφτε λόγος σε πολιτικούς να φέρουν αντίρρηση. Από τα κείμενα όμως φαίνεται ότι η αντιπολίτευση θεωρεί ότι η ΔΕΗ έχει υποχρεώσεις "κοινωνικού" χαρακτήρα. Αλλά η εφαρμογή της κοινωνικής πολιτικής, που σχεδιάζουν και αποφασίζουν οι πολιτικοί, ανατίθεται μέσω γενικών κανόνων σε όλες τις επιχειρήσεις της αγοράς - όχι μόνο την ΔΕΗ. Γατί αλλιώς υπάρχει ο κίνδυνος η κοινωνική πολιτική να γίνεται φερετζές προώθησης κομματικών συμφερόντων με αιχμή του δόρατος τον υπό κρατικό έλεγχο Πάροχο.
Φαίνεται ότι διαφεύγει επίσης της προσοχής και των δυο κομμάτων το ότι, αν η ΔΕΗ έχει "κοινωνικό σκοπό", οποιαδήποτε σύγκριση οικονομικών μεγεθών δεν έχει νόημα. Η προηγούμενη κυβέρνηση έφερε την ΔΕΗ στα όρια της πτώχευσης; Μα το έκανε για "κοινωνικό σκοπό". Η παρούσα φουσκώνει την ΔΕΗ σαν μπαλόνι (και σκοπεύει να την κάνει αερόστατο;) Μα η ΔΕΗ υπηρετεί τα "γεωστρατηγικά συμφέροντα" της χώρας. Δεν συνδυάζεται η περηφάνεια για τα κέρδη ούτε δικαιολογούνται οι ζημίες με "κοινωνικούς" σκοπούς.
Συνοπτικά, τα πραγματικά ζητήματα με τα οποία θα έπρεπε να ασχολούνται οι πολιτικοί σχετικά με το ρεύμα είναι δυο: α) H διαχείριση της επίπτωσης των πολιτικών αποτροπής της κλιματικής "κρίσης" στον κλάδο (και συνεπώς στους λογαριασμούς των καταναλωτών) και β) η ενίσχυση του ανταγωνισμού ώστε οι πολίτες να πληρώνουν μια τιμή για το ρεύμα που (πέραν του κόστους των πολιτικών στόχων) αντανακλά όσο καλύτερα γίνεται το κόστος παραγωγής, μεταφοράς και διανομής του. Με τεκμήρια την πρόσφατη αντιπαράθεση, είναι προφανές στον γράφοντα ότι οι δύο παρατάξεις βλάπτουν κι οι δυο τους την Ελλάδα το ίδιο. Ας φρόντιζαν οι κραταιοί θεοί να δημιουργήσουν έναν τρίτο καλύτερο*. Μετά χαράς θα "πήγαινα" με αυτόν.
* Που θα δεσμευόταν με πειστικό τρόπο να ρίξει την τιμή του ρεύματος για τον μέσο οικιακό καταναλωτή κάτω από τα 18 λεπτά την κιλοβατώρα (από 25 που είναι σήμερα) σε διάστημα 12 μηνών αφού του ανατεθεί η κυβέρνηση της χώρας μετά τις επικείμενες εκλογές.
