Τι είναι αυτό το "Επιτελικό" κράτος; Οι δύο Αμερικανοί διανοητές (David Osborne, Ted Gaebler)* και ο τότε (τέλη του προηγούμενου αιώνα) αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Al Gore, που θεωρούνται οι πρώτοι θιασώτες του, το παρομοίαζαν με τον τιμονιέρη της βάρκας που πλοηγεί την κοινωνία προς μακροχρόνιους συλλογικούς στόχους. Προς τους οποίους την προωθούν κωπηλατώντας οι πολίτες-υπήκοοι (Steering not Rowing ήταν η φράση - σύνθημα).
Η διαδικασία επιλογής του τιμονιέρη δεν επηρεάζει το γεγονός ότι η σαφής διάκριση μεταξύ του τιμονιέρη και των κωπηλατών έχει μεγάλα πλεονεκτήματα. Το κυριότερο είναι ότι ο τιμονιέρης αξιοποιεί για το κοινό καλό την ικανότητα ή την διάθεση πολλών από τους υπηκόους να αναλαμβάνουν κινδύνους και να καινοτομούν - ή απλώς να "βάζουν πλάτη" - παρέχοντάς τους ένα ασφαλές μακροχρόνιο πλαίσιο στο οποίο θα δραστηριοποιηθούν. Αυτό σημαίνει ότι ο τιμονιέρης αναγνωρίζει ότι ούτε μπορεί ούτε θέλει - αλλά και δεν χρειάζεται - να μάθει τα μυστικά της κωπηλασίας.
Ο Τιμονιέρης είναι είτε ο κάτοχος της Αλήθειας (έχει βγει έξω από την Σπηλιά που ζουν οι κωπηλάτες και γνωρίζει ίσως και τον μυστικό Πυθαγόρειο αριθμό**) είτε έχει λάβει εντολή για την πορεία με ομόφωνη(;) απόφαση των κωπηλατών. Στην πρώτη περίπτωση, που ο τιμονιέρης (ή το κόμμα του) είναι οι λίγοι κάτοχοι της Αλήθειας, έχουν, αν αποκτήσουν δύναμη, όχι μόνο το δικαίωμα αλλά την υποχρέωση να επιβάλλουν την ορθή πορεία στους κωπηλάτες. Εναλλακτικά, αν η δύναμη βρίσκεται στην πλευρά των πολλών, για τον καθορισμό των συλλογικών στόχων ακολουθείται μια διαδικασία που οδηγεί στην κατάρτιση ενός μακροπρόθεσμου συμβολαίου (συντάγματος) και ονομάζεται συνήθως δημοκρατία.
Ε! Λοιπόν στην μικρή μας χώρα εδώ και μερικά χρόνια αποκτήσαμε Επιτελικό κράτος. Και μάλιστα υποτίθεται του δεύτερου τύπου από τα προαναφερθέντα - του δημοκρατικού. Είναι ενδιαφέρον να δούμε πως δουλεύει αυτού του είδους το κράτος σε ένα από τα πιο "καυτά" (όνομα και πράγμα!) προβλήματα της εποχής μας. Την αποκαλούμενη κλιματική "κρίση".
Πρέπει να ασχολείται με το θέμα το Επιτελικό κράτος; Ναι πρέπει - είναι προφανές ότι η αντιμετώπισή του απαιτεί συλλογική δράση και μάλιστα σε εξαιρετικά μακροχρόνιο ορίζοντα. Η αντιμετώπιση της κλιματικής "κρίσης" είναι ίσως το πιο "επιτελικό" από τα προβλήματα που καλείται να αντιμετωπίσει ένα κράτος. Εκτελεί λοιπόν σωστά την λειτουργία του το ελληνικό επιτελικό κράτος στην περίπτωση αυτή; Η άποψή μου είναι ότι η ελληνική εκδοχή του Επιτελικού κράτους δυσφημεί την ιδέα σε περισσότερες από μια διαστάσεις. Η μια είναι η απουσία δημοκρατικής νομιμοποίησης και η άλλη η έλλειψη διαχωρισμού μεταξύ εκτελεστικής και επιτελικής λειτουργίας.
Το ελληνικό Επιτελικό κράτος λαμβάνει αποφάσεις και δεσμεύει την χώρα σε μακροχρόνιους - δηλαδή συνταγματικού επιπέδου - χρονικούς ορίζοντες σχετικά με την κλιματική "κρίση". Χρόνους που είναι μακρύτεροι ακόμα και από αυτούς μεταξύ αναθεωρήσεων του συντάγματος της χώρας. Δεν είναι προφανές από που αντλεί την νομιμοποίηση για αυτές τις δεσμεύσεις. Ταυτόχρονα δεν φαίνεται να καταβάλει προσπάθεια να εκμεταλλευθεί την αρχή της επικουρικότητας. Εφαρμόζει χωρίς αντίρρηση*** τις σχετικές αποφάσεις της ΕΕ που επιρρίπτουν δυσανάλογα το κόστος των πολιτικών της στην φτωχότερη χώρα της Ευρώπης. Στην περίπτωση αυτή τίθεται εν αμφιβόλω ακόμα και το εάν το ελληνικό Επιτελικό κράτος είναι δημοκρατικού ή απολυταρχικού τύπου - με την ΕΕ στη θέση του απόλυτου καλοκάγαθου μονάρχη. Είναι σαφές ότι οι πολιτικές αποτροπής που κατ' επιταγή της ΕΕ εφαρμόζει η χώρα έχουν σημαντικό κόστος για τους πολίτες της (υπολογίζεται σε πάνω από 2 δισεκατομμύρια ευρώ τον χρόνο) και κανένα απολύτως όφελος (σε αντίθεση με πολιτικές προσαρμογής που έχουν τοπικά πλήρως προσδιορισμένο όφελος και κόστος). Επομένως είναι όχι μόνο εντελώς ανορθολογικές αλλά και μη νομιμοποιημένες δημοκρατικά.
Αλλά ακόμα και αν υποτεθεί ότι υπάρχει δημοκρατική νομιμοποίηση, η διάκριση μεταξύ επιτελικών και διαχειριστικών λειτουργιών είναι ανύπαρκτη. Η χώρα θα μπορούσε πιθανόν να ευθυγραμμιστεί ακόμα και με τους πιο παράλογους συλλογικούς στόχους της ΕΕ (όπως το Net Zero) αν περιόριζε τις πολιτικές της στις εξής: α) στην επιβολή ενός φόρου άνθρακα β) την παράλληλη άμεση κατάργηση όλων των επιδοτήσεων (ΑΠΕ, εξηλεκτρισμό, ηλεκτροκίνηση, εξοικονόμηση ενέργειας κλπ.) και γ) την επιστροφή όλων των εσόδων του φόρου άνθρακα στην κοινωνία (την πιο δίκαιη από τις "δίκαιες" μεταβάσεις). Ο φόρος άνθρακα (ή φόρος Pigou) δεν είναι παρά μια εφαρμογή της ιδέας του επιτελικού κράτους στο πρόβλημα της κλιματικής "κρίσης". Είναι η αναγνώριση του γεγονότος ότι το κράτος δεν είναι σε θέση να γνωρίζει το ποιος είναι ο αποτελεσματικότερος τρόπος για την απανθρακοποίηση. Με τον φόρο όμως δίνει ένα κίνητρο τόσο στους παραγωγούς όσο και στους καταναλωτές, που ξέρουν καλύτερα, να προσαρμόσουν την συμπεριφορά τους ώστε, ενεργώντας για δικό τους όφελος, να βοηθήσουν να επιτευχθεί ο συλλογικός στόχος.
Η ελληνική κοινωνία, όντας ετερόφωτη από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους (και αυτό δεν είναι αξιολογική κρίση), έχει καταφέρει στο παρελθόν να προσαρμόσει στο δικό της λεξιλόγιο και ρητορική διαστρεβλώνοντάς τες πολλές "δυτικές" έννοιες (σοσιαλισμός φιλελευθερισμός κλπ.). Το "Επιτελικό" κράτος φαίνεται ότι είναι το τελευταίο θύμα της. Καλό είναι να αντιγράφουμε τους κουτόφραγκους αλλά ακόμα καλύτερο να το κάνουμε σωστά.
* Reinventing Government: How the Entrepreneurial Spirit is Transforming the Public Sector,1993 by David Osborne, Ted Gaebler
** Δεν θα διαφύγει υποθέτω της προσοχής των περήφανων για την καταγωγή τους Ελλήνων ότι η παραβολή του καραβιού και του τιμονιέρη χρησιμοποιείται από τον Πλάτωνα στην Πολιτεία του για να πείσει τους συνομιλητές του ότι οι φιλόσοφοι (δηλαδή ο ίδιος) πρέπει να κυβερνούν (έστω και αν αυτοί διστάζουν να αναλάβουν την ευθύνη).
*** Έχουν σταλεί είναι η αλήθεια πρόσφατα ορισμένες επιστολές που εμμέσως υποκρύπτουν αντιρρήσεις προς τις ευρωπαϊκές πολιτικές από τον Π/Θ.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου