Στην Καλιφόρνια Φίλοι μου - στην Καλιφόρνια!

Από την νέα χρονιά, στην  πολιτεία της Καλιφόρνια των ΗΠΑ, το βασικό τιμολόγιο ηλεκτρικού ρεύματος θα είναι το "ζωνικό". Περίπου αυτό που εμείς εδώ στην χώρα μας ονομάζουμε "νυκτερινό". Ο αγγλικός όρος είναι "Time of Use tariffs" - δηλαδή τιμολόγια με διαφορετικές τιμές σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Τα καλιφορνέζικα τιμολόγια βέβαια είναι πιο πολύπλοκα από το δικό μας νυκτερινό. Είναι τιμολόγια αιχμής - κοιλάδας αλλά και χειμώνα/καλοκαιριού. Οι δε διαφορές μεταξύ των τιμών είναι μεγάλες. Παράδειγμα οι τιμές στην μεσημβρινή αιχμή του καλοκαιριού μπορεί φθάσει τα 0,4 δολάρια την κιλοβατώρα ενώ στην κοιλάδα του χειμώνα τα 0,09 δολάρια την κιλοβατώρα. 

Μέχρι τώρα το ζωνικό τιμολόγιο ήταν επιλογή των καταναλωτών. Με την νέα χρονιά οι καταναλωτές θα έχουν ως βασικό το ζωνικό τιμολόγιο εκτός αν επιλέξουν διαφορετικά.  Η απόφαση αυτή είναι στα πλαίσια της προσπάθειας που καταβάλλεται εδώ και πολλά χρόνια για να διορθωθούν τα σφάλματα που προκάλεσαν την μεγάλη κρίση του 2001, όταν το ηλεκτρικό σύστημα της Πολιτείας κατέρρευσε προκαλώντας την πτώχευση των μεγαλύτερων εταιρειών ηλεκτρισμού εν μέσω απαράδεκτων για πλούσια και πολιτισμένη χώρα διακοπών ηλεκτροδότησης (μια παράλληλη προσπάθεια είναι η εντολή να εγκατασταθούν "έξυπνοι" μετρητές στους περισσότερους καταναλωτές).

Τα ζωνικά τιμολόγια είναι ένα πρώτο βήμα προς τα δυναμικά τιμολόγια (δηλαδή τιμολόγια που η τιμή αλλάζει κάθε μισή ώρα ή και συχνότερα). Οι ιθύνοντες κατανόησαν ότι τα σταθερά τιμολόγια λιανικής το 2001 έφεραν την καταστροφή γιατί δεν επέτρεψαν στις εταιρείες ηλεκτρισμού να μετακυλήσουν τις απότομες και μεγάλες αυξήσεις στις χονδρικές τιμές (από εξωγενείς παράγοντες) στην λιανική αγορά. Βρέθηκαν λοιπόν στο δίλημμα αν έπρεπε να πωλούν με ζημία ή να μην πωλούν καθόλου - να διακόψουν την παροχή ρεύματος. Ξεκίνησαν από τις διακοπές και κατέληξαν μετά από την κατακραυγή του λαού στην πτώχευση (η Enron  που τους πουλούσε στην χονδρική θρυλείται ότι κέρδισε πολλά λεφτά στην περίοδο αυτή). Στο μέλλον, με την  εγκατάσταση έξυπνων μετρητών, θα μπορούν να εφαρμοστούν δυναμικά τιμολόγια μέσω των οποίων οι διακυμάνσεις των τιμών στην χονδρική θα περνούν αυτόματα στην λιανική μηδενίζοντας τον κίνδυνο για τις επιχειρήσεις.

Πόσο σχετικό είναι το παράδειγμα της Καλιφόρνια για τα δικά μας; Βραχυπρόθεσμα όχι πολύ γιατί εμείς έχουμε ανακαλύψει ένα καλύτερο τρόπο για να πτωχεύσει ο βασικός μας προμηθευτής ηλεκτρισμού. Απλώς σταματήσαμε να πληρώνουμε το ρεύμα (αρκετοί ώστε να πτωχεύσει). Ταυτόχρονα, το πολιτικό μας σύστημα κατάφερε να αποκρύψει την πτώχευση χρησιμοποιώντας καταναγκαστικά μεταξύ άλλων το (κεφαλαιοποιημένο από μνημονιακά δάνεια) τραπεζικό σύστημα. Οι πτωχοί καλιφορνέζοι δεν μπορούν καν να σκεφθούν τέτοιες παγκοσμίως πρωτοποριακές πατέντες.

Παρ΄ολ΄αυτά θεωρούμε ότι αξίζει να μελετήσουμε το παράδειγμα της Καλιφόρνιας γιατί ορισμένες από τις προκλήσεις του μέλλοντος είναι κοινές. Τα ζωνικά και μελλοντικά τα δυναμικά τιμολόγια έχουν ορισμένα σημαντικά πλεονεκτήματα.

• Προωθούν την επιλογή κατανεμημένων πηγών ηλεκτρικής ενέργειας (ανανεώσιμων ή μη) και της αποθήκευσης (με τιμή 40 λεπτά την κιλοβατώρα έστω και μόνο τα μεσημέρια του καλοκαιριού οι κάτοχοι φωτοβολταικών θα ενθουσιαστούν)
• Θα διευκολύνουν την ηλεκτροκίνηση στα αυτοκίνητα, παρέχοντας ευελιξία στην χρόνο φόρτισής τους, δηλαδή εκτός των αιχμών.
• Θα δώσουν ισχυρά κίνητρα για την επιλογή πιο αποδοτικών κλιματιστικών και μονώσεων των κτιρίων. Αυτό θα μηδενίσει και την σταυροειδή επιδότηση από τους πτωχούς χωρίς κλιματισμό στους πλούσιους με κλιματισμό που είναι το αποτέλεσμα των σταθερών τιμών σήμερα.

Δεν είναι λοιπόν κακή ιδέα να αρχίσουμε να σκεπτόμαστε τα ζωνικά τιμολόγια και εμείς. Πρώτο βήμα είναι να ανταποκρίνεται ο ΔΕΔΔΗΕ στα αιτήματα για εγκατάσταση μετρητή νυκτερινού τιμολογίου σε χρόνο μικρότερο του ενός χρόνου - σύμφωνα με ανεκδοτολογικού χαρακτήρα πληροφορίες. Η μήπως έχει βελτιωθεί ο χρόνος αναμονής; Μήπως κάποιος να του έκανε την ερώτηση; Και ποιος πιο αρμόδιος από την Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας; 

  

Γιατί θέλουμε Ανταγωνιστική Λιανική Αγορά στον Ηλεκτρισμό;

Σε προηγούμενο σημείωμα προσπαθήσαμε να δώσουμε οδηγίες σε μεταρρυθμιστή πολιτικό για να προωθήσει το άνοιγμα της λιανικής αγοράς ηλεκτρισμού στη Ελλάδα. Υποθέσαμε στο κείμενο αυτό ότι είναι σε θέση να απαντήσει με δικά του λόγια στο θεμελιώδες ερώτημα: Γιατί αγορά και μάλιστα απελευθερωμένη και ανταγωνιστική; Για σιγουριά είπαμε να το διατυπώσουμε κι εμείς - ποτέ δεν ξέρεις...

Γιατί είναι λοιπόν καλύτερο να έχουμε μια απελευθερωμένη και ανταγωνιστική αγορά ηλεκτρισμού με ιδιωτικές επιχειρήσεις; Σε αντίθεση με μονοπωλιακό προμηθευτή υπό δημόσια ιδιοκτησία; Το ερώτημα αυτό μπορεί να τεθεί στην πραγματικότητα για κάθε κλάδο της οικονομίας. Ο ηλεκτρισμός όμως έχει ιδιαιτερότητες. Από την πλευρά της προσφοράς έχει στοιχεία "φυσικού" μονοπωλίου (δίκτυα) και από την πλευρά της ζήτησης θεωρείται "κοινωνικό" αγαθό. Οι σύγχρονες κοινωνίες δεν αποδέχονται να υπάρχουν πολίτες που δεν απολαμβάνουν το βασικό αυτό αγαθό.   

Παρ' όλες τις ιδιαιτερότητες η απάντηση είναι ότι προτιμούμε την αγορά για τρεις λόγους: Πρώτον για να πετύχουμε, ή μάλλον να προσεγγίσουμε, την οικονομικά βέλτιστη κατανομή των πόρων (οι οικονομολόγοι το λένε static efficiency). Δεύτερον για να αντιμετωπίσουμε προβλήματα δημόσιας επιλογής  δηλαδή ευθυγράμμισης των κινήτρων των παικτών της αγοράς με το συλλογικό συμφέρον. Τρίτο- ίσως το πιο σημαντικό - για να εξασφαλίσουμε ότι υπάρχει το κατάλληλο περιβάλλον για καινοτομία που δημιουργεί πλούτο (dynamic efficiency σε οικονομικούς όρους).  Οι λόγοι αυτοί επαρκούν ώστε να επιλέξουμε την ανταγωνιστική αγορά με ιδιωτικές επιχειρήσεις και να προσπαθήσουμε να εξομαλύνουμε τις ιδιαιτερότητες του φυσικού μονοπωλίου και του "κοινωνικού" αγαθού με ρυθμιστικές παρεμβάσεις.

Ας ξεκινήσουμε από το πρώτο. Η οικονομικά βέλτιστη κατανομή των πόρων επιτυγχάνεται όταν οι καταναλωτές ρεύματος πληρώνουν μια τιμή που καλύπτει το κόστος που ο καθένας επιφέρει στο σύστημα παραγωγής και διανομής ηλεκτρισμού (χρησιμοποιείται συνήθως για αυτή την αρχή ο όρος "κοστοστρέφεια"). 

Η αρχή της "κοστοστρέφειας" είναι ορθολογική, χρήσιμη και δίκαιη - δηλαδή ηθικά αποδεκτή ανεξάρτητα από την ιδεολογική προκατάληψη υπέρ της ελεύθερης αγοράς η του κρατικού παρεμβατισμού. Ακόμα και ο πιο αυστηρός σοσιαλιστής κεντρικός προγραμματιστής θα ήθελε να εξασφαλίσει ότι οι περιορισμένοι πόροι της οικονομίας του θα κατανέμονται αποδοτικά. Είναι ιστορικό γεγονός ότι οι κεντρικοί προγραμματιστές στην πρώην Σοβιετική Ένωση κατανόησαν κάποια στιγμή την τρέλα της εφαρμογής της αρχής "στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του" και προσπάθησαν να μιμηθούν τον μηχανισμό της αγοράς χρησιμοποιώντας μεθόδους γραμμικού προγραμματισμού - δεν πρόλαβαν όμως, όπως φάνηκε από το αποτέλεσμα. Η αγορά - δηλαδή η αποκεντρωμένη οργάνωση βασισμένη σε ιδιωτικά δικαιώματα ιδιοκτησίας, δουλεύει καλύτερα τουλάχιστον για να προσεγγίσει την κατάσταση στατικής αποτελεσματικότητας. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος για τον οποίο προτιμούμε την αγορά. Η ζωή το έχει δείξει. Όσοι είδαν από κοντά τα ηλεκτρικά συστήματα των χωρών της πρώην σοβιετικής ένωσης, έχουν μια εικόνα τεράστιου μεγέθους σπατάλης πόρων - ενέργειας, κεφαλαίου, εργασίας αλλά και (περίεργο ίσως αλλά αληθινό) περιβαλλοντικής καταστροφής.

Να δώσουμε ένα παράδειγμα: Στη πρώην σοβιετική δημοκρατία της Αρμενίας, οι καταναλωτές φυσικού αερίου πλήρωναν, σε εφαρμογή του "στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του",  με δελτίο - νόρμα. Δηλαδή όχι την κατανάλωσή τους αλλά ένα ποσό ανάλογο με τον αριθμό των μελών της οικογένειας (παιδιά, γιαγιά κλπ). Με τον τρόπο αυτό, το οριακό κόστος της ενέργειας είναι μηδέν. Ετσι, στις καλές εποχές άναβαν τσιγάρο από την εστία της κουζίνας (το σπίρτο ήταν ακριβότερο) και η τεράστια ζήτηση εξυπηρετείτο με ένα δίκτυο πολλαπλάσιας διάστασης από το αντίστοιχο στην Δύση. Δραματική σπατάλη κεφαλαίου (που είχε συσσωρευθεί με την συλλογική απαλλοτρίωση της υπεραξίας των εργαζομένων). Όταν ήρθαν οι δύσκολες εποχές και οι Ρώσοι χρέωναν πλέον το αέριο στις διεθνείς τιμές, οι κάτοικοι του Γιερεβάν προτίμησαν αντί να το πληρώσουν να ... μεταναστεύσουν ομαδικά στην Μόσχα.

Ποιο είναι το δεύτερο πρόβλημα που ονομάσαμε "της δημόσιας επιλογής"; Θέλουμε να παραχθεί ένα κοινωνικό αγαθό. Έχουμε την επιλογή ανάμεσα στην δημόσια ιδιοκτησία και την ιδιωτική των επιχειρήσεων που θα το προμηθεύσουν έστω σε μονοπωλιακή μορφή. Ποια από τις δύο δομές είναι πιο πιθανό να δράσει προς το κοινό συμφέρον (ας πούμε τον στόχο της στατικής αποτελεσματικότητας;) Παρατηρούμε ότι η δημόσια ιδιοκτησία έχει μεγαλύτερη δυνατότητα να αυτονομηθεί και να εργάζεται με κίνητρο όχι το κοινό καλό αλλά το καλό των εργαζομένων της, των προμηθευτών της αλλά ακόμα και των "ανταγωνιστών" της - αν και όταν αποφασίσουμε να "ανοίξουμε" την αγορά.

Ο λόγος είναι ότι στο "παιχνίδι" με την δημόσια ιδιοκτησία λείπει ένας περιορισμός - το κίνητρο του κέρδους του ιδιοκτήτη.  Στην περίπτωση της δημόσιας ιδιοκτησίας η επιχείριση γίνεται ένας πολιτικός και πιθανόν κομματικός μηχανισμός. Οι πολιτικοί και τα κόμματα δεν έχουν  ως γνωστό κίνητρο το κέρδος. Οχι μόνο υπάρχει μη οικονομικό κίνητρο αλλά δεν μπορεί να ελεγχθεί. Δεν είναι απίθανο να καταλήξει τελικά η δημόσια επιχείριση να ιδιωτικοποιηθεί με ιδιόρρυθμο τρόπο - να γίνει για παράδειγμα στην πράξη ιδιοκτησία των εργαζομένων της (ή των συνδικαλιστικών τους ηγετών).

Στο θέμα αυτό είναι εύκολο να φέρουμε παράδειγμα γιατί είναι πολύ κοντά μας. Ποιος είναι ο πραγματικός ιδιοκτήτης της ΔΕΗ και μάλιστα ως ραντιέρης - δηλαδή χωρίς να συμμετέχει καθόλου στο ρίσκο της επιχείρισης; Μα οι εργαζόμενοι και οι συνταξιούχοι της. Αυτοί έβαλαν τις εισφορές τους μέχρι την ιδιωτικοποίηση και το ελληνικό κράτος τους δίνει κάθε χρόνο 700 εκατομμύρια ευρώ. Η καθαρή παρούσα αξία στο διηνεκές (με ένα επιτόκιο 5%) του ποσού αυτού είναι 14 δισεκατομμύρια ευρώ (700,000,000/0.05). Οι υπόλοιποι "κανονικοί" μέτοχοι της ΔΕΗ μοιράζονται την σημερινή της κεφαλαιοποίηση που είναι μικρότερη των 500 εκατομμυρίων. (Τα πράγματα δεν είναι άσπρα/μαύρα. Ο Ομπάμα επιδότησε το συνταξιοδοτικό ταμείο των εργαζομένων της General Motors - μιας κατά τεκμήριο ιδιωτικής επιχείρισης - με κρατικά χρήματα. Το ταμείο της GM όμως είχε εξ αρχής ανταποδοτικό χαρακτήρα πράγμα που απ' ότι αντιλαμβανόμαστε δεν ίσχυε για την ΔΕΗ -τουλάχιστον  ως νομική υποχρέωση της ΔΕΗ ή/και του κράτους. Η νομική υποχρέωση εφευρέθηκε ex post από τον κύριο Ε. Βενιζέλο για να λύσει το πολιτικό πρόβλημα της στιγμής)

Το τρίτο και σημαντικότερο πρόβλημα είναι αυτό της δυναμικής αποτελεσματικότητας. Ας κάνουμε την ηρωική υπόθεση ότι έχουμε λύσει τα δύο πρώτα προβλήματα με δημόσια ιδιοκτησία. Ο πλούτος όμως (και η περίφημη ανάπτυξη) δεν δημιουργούνται σε συνθήκες ισορροπίας έστω και αν αυτές είναι βραχυπρόθεσμα αποτελεσματικές. Αντίθετα δημιουργούνται από ανισορροπίες δηλαδή από καινοτομίες. Αυτό είναι με μεγάλη διαφορά το πλεονέκτημα των ανταγωνιστικών αγορών. Η δημιουργία πλούτου σε ταχύτατο ρυθμό με την επιβράβευση της καινοτομίας.

Στο θέμα αυτό δεν θα φέρουμε παραδείγματα από το παρελθόν αλλά προβλέψεις για το μέλλον. Στον ηλεκτρισμό από την αρχή της ύπαρξης του ως τεχνολογίας τον 19ο αιώνα υπάρχει ένα θεμελιώδες οικονομοτεχνικό πρόβλημα - ένα είδος Ιερού δισκοπότηρου. Το πρόβλημα του ότι ο ηλεκτρισμός  δεν αποθηκεύεται με οικονομικό τρόπο. Αναγκαζόμαστε να κατασκευάζουμε εργοστάσια που δουλεύουν μόνο το 1% των ωρών του χρόνου (100 από τις 8,760) για να καλύπτουν το 15% της ζήτησης - τις αιχμές.

Για να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα της αναποτελεσματικής χρήσης του κεφαλαίου, οι τεχνολογίες που υπόσχονται την λύση του από την πλευρά της προσφοράς είναι η κάθε είδους αποθήκευση - από μπαταρίες μέχρι υδροηλεκτρικά ανάστροφης ροής. Από την πλευρά της ζήτησης η πληροφορική και οι τηλεπικοινωνίες. Η αποθήκευση έχει μια εξέλιξη εδώ και πάρα πολλά χρόνια αργή και σταθερή. Η πληροφορική και οι τηλεπικοινωνίες έχουν πρόσφατη και εκρηκτική ανάπτυξη. Σ΄αυτές και την πλευρά της ζήτησης θα βρούμε πρώτα το Ιερό Δισκοπότηρο. Γιατί;

Γιατί με την αποκατάσταση επικοινωνίας διπλής κατεύθυνσης σε πραγματικό χρόνο με τον καταναλωτή (ή τις συσκευές του) μέσω του δικτύου που πλέον έχει γίνει δυνατή με την εξέλιξη της τεχνολογίας της πληροφορικής και των τηλεπικοινωνιών, μπορούμε να επηρεάσουμε την συμπεριφορά του (και των έξυπνων συσκευών του μεταξύ των οποίων το αυτοκίνητό του) έτσι ώστε να προτιμά να καταναλώνει στις ώρες εκτός αιχμής. Η ανίχνευση, καταγραφή και επηρεασμός της συμπεριφοράς των εκατομμυρίων καταναλωτών είναι ακριβώς η δουλειά που κάνουν καλύτερα οι αγορές. Αυτό είναι επαρκής λόγος για να θέλουμε μια ανταγωνιστική αγορά ρεύματος. Για να καινοτομήσει διερευνώντας με βέλτιστο οικονομικά τρόπο τις μεθόδους επηρεασμού της συμπεριφοράς των καταναλωτών (αλλά και των κατασκευαστών ηλεκτρικών συσκευών)  με κίνητρο το κέρδος. Με τον τρόπο αυτό θα βοηθήσει να λυθεί πιο γρήγορα και με μικρότερο κόστος το πρόβλημα - Ιερό Δισκοπότηρο του ηλεκτρισμού.

Να μην ξεχάσουμε: Απομένουν δύο θέματα "αποτυχίας της αγοράς" - το "φυσικό" μονοπώλιο και το "κοινωνικό" αγαθό. Σε επόμενο σημείωμα θα τα λύσουμε κι αυτά. Προειδοποιούμε πάντως ότι η επίπτωσή τους είναι πολύ μικρή - τουλάχιστον σε σχέση με τις καταστρεπτικές συνέπειες της εναλλακτικής λύσης - δηλαδή του κρατισμού

H Λιανική Ρεύματος: Προτάσεις Εκλογικού προγράμματος-η Στρατηγική

Σε προηγούμενο σημείωμα προσπαθήσαμε να βοηθήσουμε μεταρρυθμιστή Έλληνα πολιτικό να θέσει στόχους για την λιανική αγορά ηλεκτρισμού στην χώρα ενόψει των επερχόμενων εκλογών. Η πρότασή μας ήταν να στοχεύσει σε μια αγορά στην οποία (στο τέλος της τετραετίας) ο μεγαλύτερος ¨παίκτης" θα έχει μερίδιο 35%, θα υπάρχουν πέντε ακόμα με μερίδια 10% ο καθένας και η αγορά θα συμπληρώνεται από 7 μικρούς παίκτες με μερίδια 2% ο καθένας. Η δομή αυτή προτάθηκε γιατί εξασφαλίζει με σιγουριά επαρκή ανταγωνισμό ώστε να είναι αποδεκτή από τον αυστηρότερο ελεγκτή/ρυθμιστή Έλληνα ή Ευρωπαίο. Πως θα επιτευχθεί ο στόχος αυτός;

Κυρίως εξασφαλίζοντας ότι ο δεσπόζων πάροχος δεν θα έχει ζημιές στην λειτουργία της Εμπορίας/Προμήθειας κατά την τετραετή περίοδο ή μέχρις ότου το μερίδιο του πέσει κάτω από το 35%. Ο πολιτικός δεν θα ασχοληθεί με τις λεπτομέρειες - απλώς θα δώσει την κατεύθυνση αφού βεβαιωθεί (μέσω ειδημόνων αλλά με προσοχή στην σχέση αξία συμβουλών/κόστος) ότι η προετοιμασία και ο έλεγχος των οικονομικών καταστάσεων του δεσπόζοντος παρόχου γίνονται σωστά (δυστυχώς αυτό δεν είναι προφανές στην χώρα μας). Αυτό ισοδυναμεί με εκ των προτέρων κοστολογικό έλεγχο με τον οποίο θα καθορίζεται μια ελάχιστη τιμή κάτω από την οποία θα απαγορεύεται να πωλεί ο δεσπόζων πάροχος.

Αν και δεν αφορά τον φέρελπιν πολιτικό μας, να τον καθησυχάσουμε ότι υπάρχουν πολλοί εναλλακτικοί τρόποι για να πετύχει ο δεσπόζων πάροχος τον στόχο αυτό (χωρίς μάλιστα να απολύσει ούτε ένα εργαζόμενο). Ένας είναι να εφαρμόσει ρήτρα μεταβλητού κόστους στα τιμολόγιά του. Ένας άλλος είναι να παρέχει μικρότερη έκπτωση συνέπειας στους καλοπληρωτές του και μόνο όταν το ζητήσουν αυτοί. Ένας πρόσθετος και προφανής είναι να καταργηθεί η περίφημη "χρέωση προμηθευτή" για τις ΑΠΕ και να μεταφερθεί ολόκληρη στο ρυθμιζόμενο σκέλος του τιμολογίου (Να αντισταθεί επίσης στις σειρήνες που θα τον πιέζουν να "πειράξει" τις δημοπρασίες ΝΟΜΕ). 

Είναι αλήθεια ότι οι ενέργειες αυτές θα δημιουργήσουν την εντύπωση ότι αυξήθηκε η τιμή του ρεύματος και θα αναγκασθεί ο πολιτικός μας να εξηγεί τα ανεξήγητα. Έχουμε όμως και γι' αυτό λύση. Ο πολιτικός μας θα πρέπει να κατανοήσει ότι η αγορά, ακόμα και η πιο ανταγωνιστική, "ελέγχει" λιγότερο από το 50% του λογαριασμού του ρεύματος. Αυτός ο ίδιος και η κυβέρνησή του "πουλά" το υπόλοιπο 50% στους καταναλωτές. Για να βοηθήσει λοιπόν στο άνοιγμα της αγοράς θα κάνει και αυτός εκπτώσεις. Θα μειώσει την χρέωση για τις ΑΠΕ (το περίφημο ΕΤΜΕΑΡ) στο μισό (μειώνοντας ισόποσα τις ταρίφες που απολαμβάνουν οι παραγωγοί) και θα κατεβάσει τον συντελεστή ΦΠΑ στο ηλεκτρικό ρεύμα από το 13% στο 6% για τους οικιακούς πελάτες για τους οποίους ο ΦΠΑ - σε αντίθεση με τις επιχειρήσεις - είναι κόστος. Οι δύο αυτές ενέργειες και μόνο υπολογίζουμε ότι θα επιφέρουν μείωση της συνολικής τιμής του ρεύματος για ένα μέσο νοικοκυριό κατά 15% (ετήσια δαπάνη μικρότερη κατά περίπου 90 ευρώ!).

Σε μια κανονική χώρα τα παραπάνω θα αρκούσαν. Άλλωστε δεν τα επινοήσαμε εμείς. Αποτελούν είτε συνήθεις πρακτικές σε πολιτισμένες χώρες της Δύσης (πχ ρήτρες μεταβλητού κόστους από τον δεσπόζοντα πάροχο) είτε προτάσεις καινοτόμων αλλά σοβαρών πολιτικών στις προαναφερθείσες χώρες (πχ χαμηλός ΦΠΑ, μείωση χρέωσης ΑΠΕ).

Η Ελλάδα όμως λόγω της κρίσης είναι σε μεταβατική περίοδο. Ειδικά στο ρεύμα οι Έλληνες έχασαν τη συνήθειά τους να πληρώνουν τους λογαριασμούς τους,  φέρνοντας την κοινωνία μας σε τριτοκοσμικό επίπεδο. Αυτό δημιουργεί πρόβλημα στη  επίτευξη του στόχου κερδοφορίας του δεσπόζοντα παρόχου ως προαπαιτούμενου για να ανοίξει  αγορά. Ο ριζοσπάστης πολιτικός μας λοιπόν πρέπει (προτείνουμε) να πάρει μια γενναία απόφαση για την μεταβατική περίοδο. Να κοινωνικοποιηθεί η ζημιά από τους απλήρωτους λογαριασμούς. Αυτό συνοπτικά σημαίνει ότι η ζημίες από τους κακοπληρωτές θα πρέπει να μεταφερθούν από το ανταγωνιστικό σκέλος των τιμολογίων (όλων των προμηθευτών) και να περάσουν στο ρυθμιζόμενο  - μαζί με τις αμοιβές των παραγωγών ΑΠΕ και τις ρευματοκλοπές. Τουλάχιστον για την τετραετία μέχρι την επίτευξη του στόχου της ανταγωνιστικής αγοράς. Παράλληλα θα πρέπει να υποστηρίξει πολιτικά (χωρίς επιδότηση-δεν χρειάζεται!) την υιοθέτηση από τον κλάδο της διεθνώς δοκιμασμένης με επιτυχία πολιτικής να εγκαθίστανται μετρητές προπληρωμής σε δύστροπους καταναλωτές. 

Ο μεταρρυθμιστής πολιτικός μας βέβαια είναι - ακόμα και αν δεν το ξέρει  - μαθητής του Μακιαβέλι.  Χρησιμοποιεί την λέξη ¨μεταρρυθμιστής" για να πείσει τις ομάδες συμφερόντων που είναι εκλογικοί του στόχοι ότι θα αλλάξει τα πράγματα όχι κατ' ανάγκη για το γενικό καλό - αλλά προς το συμφέρον τους. Ακόμα και αν τον πείσαμε λοιπόν με τις προτάσεις μας, πως θα τις συνδυάσει με τον δικό του πολιτικό στόχο; Δεν είμαστε του επαγγέλματος αλλά από ότι γνωρίζουμε στις δημοκρατίες συνήθως αυτό γίνεται λέγοντας μεγάλα λόγια και μικρά ψέματα. 

Σημείωση: Είχαμε υποσχεθεί και μια "αυταπάτη" για να δικαιολογηθεί η αποτυχία. Ορίστε: "Δεν μπορούμε να το πιστέψουμε - οι Θεσμοί με κανένα τρόπο δεν δέχθηκαν την μείωση του ΦΠΑ στο 6% - και δεν βρήκαμε επαρκή ισοδύναμα". Αλλά θα μας πεί κανείς βγήκαμε από τα μνημόνια - τότε λυπούμαστε τέρμα οι αυταπάτες!

Η Λιανική Ρεύματος: Προτάσεις Εκλογικού Προγράμματος - ο Στόχος

Η χρονιά που έρχεται είναι εκλογική. Καιρός να βοηθήσουμε τους πολιτικούς μας να διαμορφώσουν τις προτάσεις τους. Εμείς θα το κάνουμε στον τομέα που μας είναι πιο οικείος: Στην λιανική αγορά ηλεκτρισμού. Στην αγορά αυτή υπάρχει ήδη μνημονιακός στόχος για την αύξηση του ανταγωνισμού και την μείωση του μεριδίου της ΔΕΗ. Ο Έλληνας πολιτικός που σέβεται τον εαυτό του όμως υποθέτουμε ότι θέλει να αποδεσμεύσει τις προτάσεις του από το μνημόνιο και να πάρει πίσω στα χέρια των Ελλήνων την ευθύνη για την χώρα τους (μαζί με την αξιοπρέπειά της βέβαια). Η πρότασή μας λοιπόν έχει στόχο να τον βοηθήσει να πετύχει ακριβώς αυτόν το σκοπό. Στο παρόν σημείωμα θα ασχοληθούμε με τον πολιτικό στόχο της τετραετίας και σε επόμενη στην στρατηγική για να επιτευχθεί ο στόχος αυτός.

Η μνημονιακή υποχρέωση είναι να μειωθεί το μερίδιο της αγοράς της ΔΕΗ σε ποσοστό "κάτω του 50%" μέχρι το 2020. Ο Έλληνας πολιτικός δεν θα συμφωνήσει με την μνημονιακή αυτή απαίτηση. Ο στόχος του θα διατυπωθεί διαφορετικά: "Ο στόχος είναι στα τέλη της επόμενης τετραετίας (δηλαδή το 2023) ο συντελεστής Herfindahl στην λιανική αγορά ηλεκτρισμού να είναι κάτω από το 0,20".

Είναι σίγουρο ότι με τη διατύπωση αυτή θα αφήσει άφωνους τόσο τους δικούς του στο κόμμα όσο και τους αντιπάλους. Πολλώ δε μάλλον τους ψηφοφόρους του - αν και αυτοί είναι απίθανο να διαβάσουν το πρόγραμμα έτσι κι αλλιώς. Μπορεί όμως και να εντυπωσιάσει. Προϋπόθεση βέβαια είναι να μπορεί να εξηγήσει με δικά του λόγια γιατί μια απελευθερωμένη και - κυρίως - ανταγωνιστική αγορά είναι καλύτερη από ένα κρατικό μονοπώλιο. Αυτό πλέον νομίζουμε ότι μπορούν όλοι οι Ελληνες πολιτικοί (με μικρές εξαιρέσεις) να το κάνουν - οπότε το παρακάμπτουμε.

Να εξηγήσουμε την λογική. Οι οικονομολόγοι των αρχών που προστατεύουν τον ανταγωνισμό στις πολιτισμένες χώρες θεωρούν ότι μια αγορά είναι επαρκώς ανταγωνιστική όχι με βάση το μερίδιο του μεγαλύτερου παίκτη αλλά με ένα αριθμό που ισούται με το άθροισμα των τετραγώνων των μεριδίων της αγοράς του συνόλου των παικτών. Ο ανάστροφος του αριθμού αυτού (1/Ν) είναι ο "ισοδύναμος-αποτελεσματικός" αριθμός των παικτών της αγοράς. Το μαγικό νούμερο - ανώτατο όριο για να θεωρηθεί μια αγορά ανταγωνιστική - για τους οικονομολόγους είναι το 0,25 (που ισοδυναμεί με 4 "ισοδύναμους"  παίκτες). Σήμερα ο συντελεστής αυτός είναι στο 0,650 δηλαδή 1,55 "ισοδύναμους" παίκτες - ούτε καν 2!

Ποιο είναι το πρόβλημα που θα λύσει με την πρότασή μας ο καινοτόμος Έλληνας πολιτικός; Το ότι η απαίτηση του "μεριδίου κάτω από 50% του δεσπόζοντα παίκτη" δεν δίνει από μόνο του συντελεστή Herfindahl μικρότερο του 0,25 δηλαδή την ζητούμενη ανταγωνιστική αγορά. Υπάρχει περίπτωση να πέσει το μερίδιο της αγοράς της ΔΕΗ στο 49% και η υπόλοιπη αγορά να ισομοιράζεται σε πέντε άλλους παίκτες. Ο συντελεστής Herfindahl  στην περίπτωση αυτή είναι 0,292 και οι ισοδύναμοι παίκτες 3,4. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού έχει πρόβλημα μ' αυτό γιατί 0,292>0,25.

Οι τρόποι να μειωθεί ο συντελεστής είναι πολλοί. Ο καλύτερος και πιο αποτελεσματικός είναι η μείωση του μεριδίου του δεσπόζοντα παίκτη. Αυτό είναι λογική συνέπεια του ότι τα μερίδια αγοράς αθροίζονται πολλαπλασιασμένα στο τετράγωνο στον συντελεστή. Η μείωση συνεπώς του μεγαλύτερου τετραγωνισμένη έχει και την μεγαλύτερη επίπτωση. Παράδειγμα: Μια αγορά με 43% για τον δεσπόζοντα, 10% για πέντε "μεγάλους" εναλλακτικούς και 1% για 7 μικρούς δίνει συντελεστή 0,235. Ακόμα καλύτερα, μια αγορά με 35% για τον δεσπόζοντα 10% για τους 5 μεγάλους και 2% για τους 7 μικρούς δίνει συντελεστή 0,177. Αυτή την τελευταία επιλογή προτείνουμε για τον φιλόδοξο και καινοτόμο πολιτικό. 

Αφήνουμε την μετάφραση σε πολιτικό πρόγραμμα σε άλλους πιο αρμόδιους από εμάς. Θα ακολουθήσει σημείωμα για την στρατηγική που θα πρέπει να ακολουθηθεί για να επιτευχθεί ο στόχος. Είναι απαραίτητη γιατί εκεί θα περιλαμβάνονται (ως υποθέσεις και προαπαιτούμενα - οι λεγόμενες "αυταπάτες") και οι δικαιολογίες που θα χρειασθούν για να εξηγηθεί η αποτυχία στο τέλος της τετραετίας.

Μια Λύση για τους Απλήρωτους Λογαριασμούς της ΔΕΗ

Εχει πλέον αποδειχθεί ότι η ΔΕΗ δεν είναι σε θέση να διαχειριστεί το πρόβλημα των χρεών των πελατών της. Αυτό έχει αρνητικές επιπτώσεις όχι μόνο στη Επιχείριση αλλά και σε όλη την αγορά ηλεκτρισμού. Οχι μόνο λόγω του ότι το μέγεθος του συσσωρευμένου χρέους είναι τεράστιο αλλά και γιατί δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η κατάσταση βελτιώνεται. Η διαχείριση των προβλέψεων από την διοίκηση της ΔΕΗ, που έχει στον χρόνο κυμανθεί από πολύ απαισιόδοξη έως εξαιρετικά αισιόδοξη, δεν τεκμηριώνεται επαρκώς από τα δημόσια διαθέσιμα οικονομικά στοιχεία.

Τι πρέπει λοιπόν να γίνει; Κατά την γνώμη μας πρέπει να ληφθούν δραστικά μέτρα. Αυτά θα είναι τα εξής

• Να "κοινωνικοποιηθεί" το κόστος των κακοπληρωτών με τρόπο ανάλογο με αυτόν που έχει γίνει για τις ρευματοκλοπές - μέσω των απωλειών του δικτύου.
• Να αντιμετωπισθεί από δω και εμπρός το πρόβλημα των κακοπληρωτών με την επιλεκτική εγκατάσταση προπληρωμένων μετρητών. Οι "έξυπνοι" μετρητές που σχεδιάζει να εγκαταστήσει ο ΔΕΔΔΗΕ έχουν αυτή την δυνατότητα. 

Τα μέτρα αυτά θα πρέπει να συνδυαστούν με την απομάκρυνση της ΔΕΗ (Εμπορία) από το πρόβλημα ή μάλλον την κατάργηση της αποκλειστικής αρμοδιότητας που τώρα έχει για την αντιμετώπισή του. Αυτό σημαίνει ότι όλοι οι πάροχοι θα μεταφέρουν σε τρίτο (τον ΔΕΔΔΗΕ;) τους καταναλωτές που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να πληρώσουν. Ο τρίτος θα είναι αρμόδιος (και θα του δοθούν επαρκή κίνητρα) να εισπράξει τις οφειλές, να διακόψει την παροχή και τελικά να καταλογίσει το κόστος των μη εισπραχθέντων σε ρυθμιζόμενες χρεώσεις (για παράδειγμα στην χρέωση δικτύου).  

Η διαδικασία μεταφοράς θα είναι κατ΄επιλογήν του παρόχου. Θα είναι διαφανής, τυποποιημένη με βάση την χρονοταξινόμηση των υπολοίπων των πελατών. Για παράδειγμα ένας προμηθευτής θα μπορεί περιοδικά να μεταφέρει στον αρμόδιο διαχειριστή τα ποσά που έχουν καθυστέρηση μεγαλύτερη των 18 μηνών και για τα οποία έχει εξαντλήσει την δυνατότητα εγκατάστασης προπληρωμένου μετρητή.

  

Η λύση αυτή θα επιτρέψει την άμεση κατάργηση της έκπτωσης συνέπειας της ΔΕΗ αφού θα αντιμετωπίσει και την ισχυρότερη δικαιολογία της για αυτήν. Η έκπτωση αυτή, στον βαθμό που οδηγεί την ΔΕΗ σε ζημίες στην λειτουργία της Εμπορίας, είναι απαράδεκτη γιατί  "στραγγαλίζει" το περιθώριο των μικρότερων ανταγωνιστών.

Είναι προφανές ότι με την λογική αυτή θα πρέπει να επιστρέψει στις ρυθμιζόμενες χρεώσεις και η "χρέωση προμηθευτή" για τον λογαριασμό των ΑΠΕ ώστε να εξασφαλισθεί ότι ο παίκτης της αγοράς με μερίδιο αγοράς 80% δεν θα έχει ζημίες στην Εμπορία/Προμήθεια τουλάχιστον μέχρι να πέσει το μερίδιο αγοράς του κάτω από το 40%. Είναι τόσο απλό.  

Μήπως Πρέπει να Αυξήσουμε τις Ποσότητες στις Δημοπρασίες ΝΟΜΕ;

Η πιο πρόσφατη δημοπρασία ΝΟΜΕ έκλεισε με τιμή ρεκόρ (πάνω από 48 ευρώ την μεγαβατώρα). Το αποτέλεσμα αυτό οδήγησε πολλούς στο να προβλέψουν ότι σύντομα οι εναλλακτικοί πάροχοι (αλλά και η ΔΕΗ) θα χρειαστεί να κάνουν αυξήσεις στα τιμολόγιά τους

Οχι κατ΄ανάγκη. Οι δημοπρασία είναι διαδικασία εξισορρόπησης προσφοράς και ζήτησης. Η μεν προσφορά στην συγκεκριμένη περίπτωση καθορίζεται διοικητικά με βάση τις υποχρεώσεις για το άνοιγμα της αγοράς, η δε ζήτηση από τις ανάγκες των συμμετεχόντων για την κάλυψη των αναγκών των υπαρχόντων πελατών τους αλλά και αυτών που σκοπεύουν να αποκτήσουν.

Η αύξηση συνεπώς της τιμής μπορεί να σημαίνει πολλά πράγματα ταυτόχρονα. Μπορεί δηλαδή οι δημοπρατούμενες ποσότητες να είναι λιγότερες από αυτές που χρειάζονται οι εναλλακτικοί προμηθευτές με βάση τα πλάνα τους. Συγχρόνως μπορεί (παρά τα αντιθέτως λεγόμενα) να έχουν μεγάλα περιθώρια κέρδους.

Οτιδήποτε από τα παραπάνω συμβαίνει δεν είναι λόγος να υπάρξει απαραίτητα αύξηση των τιμών στη λιανική. Για να είμαστε όμως σίγουροι γιατί την επόμενη δημοπρασία δεν πολλαπλασιάζουμε την δημοπρατούμενη ποσότητα; Θα είναι ενδιαφέρον να δούμε τότε που θα ισορροπήσει η τιμή!

Πόσο Κάνει το Ρεύμα στον Βορρά και στον Νότο-και Γιατί;

Το ρεύμα στον Βορρά (Γερμανία) είναι το ακριβότερο στην Ευρώπη (μόλις προσπέρασαν την Δανία). Το ρεύμα στον Νότο (Ελλάδα) είναι περίπου στο μέσο όρο των χωρών της Ευρώπης. Αναφερόμαστε στο οικιακό ρεύμα και γι' αυτό ετοιμάσαμε τον παρακάτω πίνακα που αφορά οικιακούς καταναλωτές στην Γερμανία και την Ελλάδα αντίστοιχα που καταναλώνουν περίπου 3,500 κιλοβατώρες τον χρόνο (η ετήσια κατανάλωση κατά κεφαλή δεν διαφέρει πολύ μεταξύ των δύο χωρών). Προσοχή: Οι αριθμοί δεν αφορούν εμπορικούς και βιομηχανικούς καταναλωτές που απορροφούν περισσότερο από το 50% του ηλεκτρισμού και στις δύο χώρες (πάνω από 60% στην Γερμανία). Τα νούμερα του πίνακα είναι λεπτά την κιλοβατώρα.

		Γερμανία		Ελλάδα		Διαφορά
	ΦΠΑ	4,66	16%	2,13	11%	2,53
	Φόρος ηλεκτρισμού(ΕΦΚ)	2,05	7%	0,22	1%	1,83
	ΕΤΜΕΑΡ	6,88	23%	2,48	13%	4,40
	Αλλα Ρυθμιζόμενα (ΥΚΩ)	2,46	9%	0,79	4%	1,67	10,43
	Δίκτυα	7,48	26%	3,14	17%	4,34
	Παραγωγή+Προμήθεια	5,66	19%	9,87	53%	-4,21	0,13
		29,19	100%	18,63	100%	10,56	10,56

Παρατήρηση πρώτη: Η διαφορά μεταξύ των δύο τιμών (10,56 λεπτά την Kwh) είναι τεράστια και οφείλεται πρακτικά σε ένα και μόνο λόγο: στην διαφορά στους φόρους και τα τέλη - τις "ρυθμιζόμενες" χρεώσεις (10,43). Το ηλεκτρικό ρεύμα για τους οικιακούς καταναλωτές στην Γερμανία επιβαρύνεται σε υπερβολικό βαθμό (παράλογο θα έλεγε κανείς) με χρεώσεις που αποφασίζονται από το κράτος. Οι Γερμανοί καταναλωτές πληρώνουν πλέον περισσότερο για την επιδότηση των ΑΠΕ (6,88) παρά για το ρεύμα τους (5,66) και ο ΦΠΑ είναι στο 19% έναντι του 13% στην Ελλάδα.

Παρατήρηση δεύτερη: Το κόστος του ρεύματος καθεαυτού (Παραγωγή - Προμήθεια και Δίκτυα Μεταφοράς και Διανομής) είναι στο σύνολό του σχεδόν ίσο μεταξύ των δύο χωρών. Αυτό συγκαλύπτει το γεγονός ότι η γερμανική ανταγωνιστικότητα στην παραγωγή και προμήθεια αντισταθμίζεται από το υψηλότερο κόστος των Δικτύων στην Γερμανία. Το χαμηλότερο κόστος στην Παραγωγή και Προμήθεια είναι αναμενόμενο δεδομένου ότι οι χονδρικές τιμές στην κεντρική Ευρώπη είναι κατά 20-30% χαμηλότερες από την ελληνική αγορά. Το γερμανικό δίκτυο είναι πιθανόν πιο ακριβό από το ελληνικό γιατί είναι καλύτερης ποιότητας (υπογειωμένο) αλλά και γατί έχει ανάγκη επενδύσεων για να προσαρμοστεί στην διείσδυση των ΑΠΕ στο σύστημα που φθάνει ήδη στο 30% της ενέργειας έναντι περίπου 18% στην Ελλάδα.

Ας σημειωθεί και πάλι ότι αυτή δεν είναι η πλήρης εικόνα γιατί δεν περιλαμβάνει τους εμπορικούς και βιομηχανικούς καταναλωτές. Στην Γερμανία όλες οι ρυθμιζόμενες χρεώσεις επιρρίπτονται με πρώτη προτεραιότητα στους οικιακούς καταναλωτές με προφανή και διακηρυγμένο στόχο να προστατεύσουν την βιομηχανία τους. Αυτό είναι ίσως και η μοναδική πρακτική που αξίζει να μιμηθούμε στην χώρα μας.