Έκκληση προς Θεματοφύλακες: η ΔΕΗ είναι το Δίκτυο!

Αισθάνομαι την ανάγκη, ως συμμετέχων από παλιά στον κλάδο του ηλεκτρισμού αλλά και ως πρώην υπάλληλος της ΔΕΗ να απευθύνω έκκληση προς τα στελέχη της Επιχείρισης που σήμερα την διοικούν να πάρουν πρωτοβουλία για να εξασφαλίσουν την συνέχιση της μεγαλειώδους ιστορίας του οργανισμού που υπηρετούν. 

Η πρωτοβουλία συνίσταται στο να αποδεχθούν και να εισηγηθούν στους πολιτικούς τους προισταμένους (και στην τρόικα βεβαίως) την εξής οργανωτική αναδιάρθρωση της επιχείρισης. Κατ' αρχήν την συγκέντρωση κάτω από ένα ενιαίο εταιρικό σχήμα του ΑΔΜΗΕ του ΔΕΔΔΗΕ και του ΛΑΓΗΕ με την  ονομασία "Ομιλος ΔΕΗ". Ακόμα καλύτερα ο όμιλος θα πρέπει να περιλαμβάνει 5 ανεξάρτητες εταιρείες διανομής μια για κάθε σημερινή περιφέρεια διανομής. Οι πέντε ανεξάρτητες εταιρείες διανομής θα μπορούν να δημιουργήσουν (λογιστικά διαχωρισμένες) θυγατρικές εταιρείες εμπορίας που θα πωλούν η καθεμία σε όλη την επικράτεια. Η Παραγωγή θα πρέπει να αυτονομηθεί και να κατανεμηθεί σε ομάδες εργοστασίων οι οποίες θα αποτελέσουν πολλές ανεξάρτητες εταιρείες (πέντε ή έξη).  Τόσο ο "Ομιλος ΔΕΗ" όσο και οι εταιρείες Παραγωγής θα πρέπει να ιδιωτικοποιηθούν πλήρως. 

Η ΔΕΗ υπήρξε η ραχοκοκκαλιά του ελληνικού οικονομικού θαύματος στις δεκαετίες του 50 και του 60 (τον περασμένο αιώνα-να μην το ξεχνάμε αυτό). Οι λέξεις "ραχοκοκκαλιά" και "θαύμα" ακούγονται υπερβολικές μόνο σε όσους δεν γνωρίζουν τους αριθμούς. Πιθανόν όχι με τον βέλτιστο τρόπο, πιθανόν με αναποτελεσματικότητα, αργοπορία, συγκεντρωτισμό, ακόμα και με καλοήθη (να βολέψουμε κάποιους) αλλά και κακοήθη (να λαδώσουμε κάποιους) διαφθορά. Το αποτέλεσμα δεν αλλάζει. Το έργο που διεκπεραιώθηκε, ήτοι ο πλήρης εξηλεκτρισμός της χώρας σε επίπεδο ποιότητος "Πρώτου Κόσμου", ήταν γιγαντιαίο σε μέγεθος και επιτελέστηκε σε χρόνο που πιθανόν αποτελεί παγκόσμιο ρεκόρ.

Το μεγαλειώδες αυτό έργο εκτελέστηκε από ομάδες ανθρώπων που εκτός από την ανάγκη για προσωπική επιβίωση και ευημερία, κινητοποιούνταν από μια απόλυτα δικαιολογημένη αίσθηση περηφάνιας για το συλλογικό έργο. Η περηφάνια αυτή έχει ως αντανάκλαση μια υποχρέωση "θεματοφυλακής". Οι εργαζόμενοι στην  ΔΕΗ (νυν και πρώην) και οπωσδήποτε τα διευθυντικά της στελέχη έχω την εντύπωση ότι αισθάνονται την υποχρέωση να διατηρήσουν και να αφήσουν στις νεώτερες γενιές σε καλύτερη κατάσταση αυτό που οι ίδιοι και οι προκάτοχοί τους δημιούργησαν.  

Για να το πετύχουν αυτό θα πρέπει να μελετήσουν την ιστορία του οργανισμού μακροσκοπικά και να αποδεχθούν ότι δύο από τις στρατηγικές επιλογές των ετών της ανάπτυξης δεν ήταν προϋποθέσεις για την επιτυχία. Το αντίθετο μάλιστα. Αποτέλεσαν την πηγή πολλών δεινών. Επίσης πρέπει να αποδεχθούν ότι οι τεχνολογικές εξελίξεις στον κλάδο του ηλεκτρισμού καθιστούν το δίκτυο και μόνο το δίκτυο τον φυσικό επίγονο της ΔΕΗ ως κοινωφελούς επιχείρισης.

Οι στρατηγικές που πρέπει να υποστούν κριτική είναι η δημόσια ιδιοκτησία και η πλήρης καθετοποίηση. Το ότι επελέγησαν στις αρχές της δεκαετίας του 50 ήταν ιστορικό ατύχημα και όχι αναγκαιότητα. Το ιστορικό ατύχημα έγκειται στην κακή χρονική στιγμή που περνούσε το αμερικανικό κράτος όταν αποφάσισε να βοηθήσει την ρημαγμένη Ελλάδα μετά τον Εμφύλιο.  Ήταν το αμερικανικό κράτος στο πιο "κρατικιστικό" του από ποτέ. Μόλις είχε προσπαθήσει να αποτελειώσει τον ηλεκτρικό κλάδο στη δική του χώρα. Η δημόσια ιδιοκτησία και το συγκεντρωτικό καθετοποιημένο μοντέλο ήταν της μόδας και στην Αμερική.

Είναι χαρακτηριστικό ότι η αμερικανική βοήθεια επικεντρώθηκε στην δημιουργία του διασυνδεδεμένου συστήματος σε όλη την χώρα εκτός των Αθηνών. Δεν ασχολήθηκαν με την Αθήνα γιατί η πόλη εξυπηρετείτο ήδη από μια ηλεκτρική εταιρεία παγκοσμίου κλάσης για την εποχή της. Βρετανικής ιδιοκτησίας και διαχείρισης - την Πάουερ. Οι κρατιστές Αμερικάνοι δεν καταλάβαιναν τίποτα. Ανάγκασαν την ΔΕΗ να απορροφήσει και την Πάουερ απαξιώνοντας σημαντικό ανθρώπινο και θεσμικό κεφάλαιο.

Αν κανείς ερευνήσει την ιστορική δομή των ηλεκτρικών εταιρειών στην Ευρώπη θα παρατηρήσει ότι ούτε η δημόσια ιδιοκτησία ούτε η υπερβολική συγκέντρωση είναι ο κανόνας. Στη Γερμανία για παράδειγμα υπήρχαν τέσσερις μεγάλοι ιδιώτες παραγωγοί και εκατοντάδες μικρές τοπικές εταιρείες διανομής συνήθως δημοτικές επιχειρήσεις. Παρόμοια δομή έχουν παραδοσιακά όλες οι γερμανόφωνες και βόρειες χώρες αλλά και η Ισπανία. Κρατικές καθετοποιημένες δημόσιες εταιρείες υπήρχαν μόνο στην Ιταλία και την Γαλλία. Και στην Μ Βρετανία βεβαίως η οποία όμως ήταν και η πρώτη χώρα που ο ηλεκτρικός κλάδος διασπάσθηκε επί Θάτσερ στα εξ'ών συνετέθη και πουλήθηκε σε ιδιώτες στην δεκαετία του '80.

Γιατί να το κρύψουμε άλλωστε. Η συγκεκριμένη πολιτική της Θάτσερ, που με την χρονική απόσταση που μας χωρίζει είναι πιο εύκολο να αποτιμηθεί, ήταν απόλυτα επιτυχής. Απόδειξη ότι τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (και όχι μόνο) έχουν πλέον ως μοντέλο αγοράς κάτι που μοιάζει πολύ με αυτό που η Βαρώνη επέβαλε στην Μ Βρετανία (και αν διαφέρει, κακώς διαφέρει). Αυτό που η Τρόικα σήμερα μας προτείνει ως σύστημα στόχο. (Εμείς βέβαια δεν θα κάνουμε αυτό που μας λέει η τρόικα - θα προχωρήσουμε σε μονομερείς ενέργειες με βάση την πρόταση που αναλύθηκε παραπάνω).

Οι διοικούντες την ΔΕΗ σήμερα κατανοούν (ίσως καλύτερα από τον υπογράφοντα) τις τεχνολογικές εξελίξεις στον ηλεκτρικό κλάδο. Η σύνθεση του ηλεκτρικού δικτύου με το τηλεπικοινωνιακό και η πρακτικά άπειρη δυνατότητα συλλογής, επεξεργασίας αλλά κυρίως ανταλλαγής πληροφοριών με τους καταναλωτές, έχουν αλλάξει δραματικά τις δυνατότητες και τις λειτουργίες του δικτύου. Το κυριότερο συντρέχουν με δομικές αλλαγές στις οικονομίες κλίμακας στην παραγωγή ηλεκτρισμού και έχουν αυξήσει την οικονομική σημασία του δικτύου.  Το δίκτυο πλέον μπορεί να παίξει τον ρόλο της φυσικής και υπολογιστικής πλατφόρμας μιας αγοράς χιλιάδων ίσως και εκατομμυρίων καταναλωτών/παραγωγών. Πλατφόρμα σημαίνει  υποδομή - συνεπώς ανάγκη μεγάλης επένδυσης κοινωφελούς χαρακτήρα - μια νέα ΔΕΗ. Επένδυση που πρέπει να γίνει από ιδιώτες και που θα τη διαχειριστούν ιδιώτες. Ελεγχόμενη κάτω από αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο που θα εξασφαλίζει την ίση και ελεύθερη πρόσβαση και θα επιβραβεύει την καινοτομία και την αποτελεσματικότητα του διαχειριστή.

Η ΔΕΗ του μέλλοντός μας είναι το Δίκτυο. Το έξυπνο, ευέλικτο, στιβαρό, ασφαλές δίκτυο, στις παρυφές του οποίου εκατομμύρια καταναλωτές και παραγωγοί θα καινοτομούν για να χρησιμοποιήσουν την ηλεκτρική ενέργεια με τον πιο αποτελεσματικό τρόπο. Είναι ένα όραμα που μπορεί να μας (ας μου επιτραπεί το πρώτο πληθυντικό) κρατήσει ενεργούς για πολλά χρόνια και κυρίως να μας δικαιώσει ως "θεματοφύλακες" στους επερχόμενους.

Υστερόγραφο προς Θεματοφύλακες: Θυμίστε στους πολιτικούς σας προισταμένους ότι, εκτός των παραπάνω,  αν και όταν χρειαστούν σοβαρά έσοδα από αποκρατικοποιήσεις, το Δίκτυο (ιδιαίτερα ο ΔΕΔΔΗΕ) μπορεί να βοηθήσει πολύ.

Πράσινο Ρεύμα; Ας Τολμήσουμε να Ρωτήσουμε τους Καταναλωτές.

Ο Λογαριασμός του ΛΑΓΗΕ για τις ΑΠΕ έχει πάλι έλλειμμα. Η λύση (λέγεται ότι) βρέθηκε από την πολιτική μας ηγεσία. Θα πληρώσουν οι προμηθευτές ρεύματος μια και έχουν κερδοσκοπήσει τόσο καιρό λόγω της πτώσης της τιμής χονδρικής. Δεν είναι έτσι. Οι προμηθευτές δεν θα πληρώσουν τίποτα (εξ΄άλλου πόσο να μειώσουν τα περιθώρια - ο κυρίαρχος της αγοράς με μερίδιο 94% έχει λειτουργικές ζημίες). Θα τα πληρώσουν οι καταναλωτές. Η μόνη διαφορά είναι το εάν θα τα πληρώσουν με την θέλησή τους ή όχι. 

Όπως είναι η κατάσταση σήμερα, οι Έλληνες καταναλωτές (οικιακοί και επιχειρήσεις) πληρώνουν θέλουν δεν θέλουν περίπου 1 δισεκατομμύριο ευρώ ακριβότερο το ρεύμα τους για να υποστηρίξουν την παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές. Δεν έχουν άλλη επιλογή. Δεν προσφέρονται στην αγορά "πράσινα τιμολόγια" μέσω των οποίων ένας οικολογικά ευαίσθητος καταναλωτής (ιδιώτης ή επιχείριση) θα μπορούσε να επιλέξει να πληρώσει λίγο παραπάνω για να σώσει τον πλανήτη από την καταστροφή. Το ειδικό τέλος για την στήριξη των ΑΠΕ, το ΕΤΜΕΑΡ, επιπίπτει επί "δικαίων και αδίκων" κατανεμημένο με απόφαση της ΡΑΕ. ¨"Πονηρή" απόφαση γιατί αναγκάζει τις επιχειρήσεις να πληρώνουν υψηλότερη τιμή από ότι οι οικιακοί. Μετά (χωρίς να βλέπει η ΡΑΕ) οι επιχειρήσεις το μετακυλίουν στους πελάτες τους δηλαδή τους οικιακούς καταναλωτές. Αφού πρώτα οι μεγαλύτερες και ισχυρότερες πάρουν πίσω ένα κομμάτι με τα περίφημα διακοπτόμενα τιμολόγια αμειβόμενες για υπηρεσίες που (για να το πούμε κατ΄ευφημισμό) κινούνται στα όρια μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας.

Παρόλα αυτά δεν προτείνεται να πρωτοτυπήσουμε στην Ευρώπη (μακριά από μας τέτοιες φιλοδοξίες). Αυτό που προτείνεται (και είναι πρακτική που ακολουθείται για παράδειγμα στην Γερμανία) είναι σε εθελούσια βάση ορισμένοι παραγωγοί ΑΠΕ να πωλούν ένα μέρος της ετήσιας παραγωγής τους όχι στον ΛΑΓΗΕ αλλά στην αγορά. Σε προμηθευτές που θα μεταπωλούν σε τελικούς καταναλωτές την παραγωγή αυτή με την μορφή πράσινων τιμολογίων σε οικολογικά ευαίσθητους καταναλωτές. Η παραγωγή των ΑΠΕ είναι περίπου 8 εκατομμύρια μεγαβατώρες τον χρόνο και κοστίζει περίπου 1,2 δισεκατομμύριο ευρώ στον ΛΑΓΗΕ. Αν ένα 10% πωλούνταν στην  αγορά, αυτό θα σήμαινε μείωση του ελλείμματος του ΛΑΓΗΕ  κατά περίπου 120 εκατομμύρια. Οι 800,000 μεγαβατώρες πράσινης ενέργειας (10% των 8 εκατομμυρίων) που θα πωλούντο στους προμηθευτές και μέσω αυτών σε τελικούς καταναλωτές είναι περίπου το 1,6% της συνολικής κατανάλωσης ηλεκτρισμού στην Ελλάδα. Θα βρίσκονταν καταναλωτές να αγοράσουν την ποσότητα αυτή της πράσινης ενέργειας σε λίγο υψηλότερες τιμές; Ας τολμήσουμε να τους ρωτήσουμε. Ίσως εκπλαγούμε ευχάριστα.

Πως να Κρατήσουμε την Αγορά Ηλεκτρισμού "Τίμια"; Με το Διαδίκτυο!

Ο Ιούλιος Καίσαρας φέρεται να είχε δηλώσει ότι η σύζυγός του δεν έπρεπε να είναι αλλά και να φαίνεται τίμια. Το ίδιο ισχύει και για τις αγορές, ιδιαίτερα την αγορά του ηλεκτρισμού στην χώρα μας. Ο Καίσαρας είχε πολιτικό συμφέρον να φαίνεται η γυναίκα του τίμια. Οι συμμετέχοντες στη αγορά ηλεκτρισμού τόσο ως προμηθευτές όσο και ως καταναλωτές έχουν κατ' αρχήν μακροπρόθεσμα οικονομικό συμφέρον από μια "τίμια" αγορά.

Υπάρχει όμως μια ασυμμετρία ανάμεσα στους προμηθευτές και τους καταναλωτές. Οι προμηθευτές όχι μόνο έχουν καλύτερη γνώση του περιθωρίου κέρδους τους αλλά είναι και λιγότεροι - η συνεννόηση μεταξύ τους είναι ευκολότερη. Ο θεμελιωτής της οικονομικής επιστήμης και υποστηρικτής των ελεύθερων αγορών, ο Ανταμ Σμίθ, το είχε περιγράψει παραστατικά στον Πλούτο των Εθνών (σε ελεύθερη μετάφραση): "Οι έμποροι ενός κλάδου όταν βρίσκονται μαζί, ακόμα και σε γιορταστικές και ψυχαγωγικές εκδηλώσεις, σπάνια χάνουν την ευκαιρία να τελειώσουν την συζήτησή τους χωρίς να συνωμοτήσουν εναντίον του κοινoύ ή χωρίς να βρούν ένα τέχνασμα για να ανεβάσουν τις τιμές".

Πρέπει συνεπώς να παραδεχθεί κανείς ότι υπάρχει ασυμμετρία - αφού το λέει και ό ίδιος ο Σμίθ. Για να αποκατασταθεί η ισορροπία πρέπει να επέμβει η "Πολιτεία". Πράγματι από τις αρχές του 20ου αιώνα στις ΗΠΑ δημιουργήθηκε (με πρωτεργάτες πολιτικούς που θα ονομάζαμε σήμερα "λαϊκιστές") ένα θεσμικό οικοδόμημα που πλέον είναι διεθνής κοινή πρακτική, με σκοπό την ρύθμιση των αγορών και την προστασία του ανταγωνισμού. Η ρύθμιση της αγοράς ηλεκτρισμού, ιδιαίτερα όταν αυτή ανδρώθηκε στην δεκαετία του 30, ήταν απο τις σημαντικότερες τέτοιου είδους επεμβάσεις του αμερικανικού ομοσπονδιακού κράτους. Οταν ο πρόεδρος Ρούζβελτ την δεκαετία του 30 εκτόξευε μύδρους κατά των "διαπλεκομένων" της εποχής του, αναφερόταν κυρίως στους ιδιοκτήτες και διευθυντές των μεγαλύτερων εταιρειών ηλεκτρισμού της εποχής. 

Ποια είναι η εξέλιξη της προσπάθειας για την ρύθμιση των αγορών και ειδικότερα αυτής του ηλεκτρισμού; Σε μεγάλο βαθμό πολλαπλασίασε και διευκόλυνε τις συναντήσεις που τόσο φοβόταν ο Ανταμ Σμίθ στις οποίες οι προμηθευτές "συνωμοτούν και βρίσκουν τεχνάσματα να αυξήσουν τις τιμές". Το φαινόμενο πήρε και όνομα: "Regulatory capture" (ρυθμιστική δέσμευση). Αναμενόμενο, αν σκεφθεί κανείς ότι η ύπαρξη ρυθμιστή δεν λύνει το πρόβλημα της ασυμμετρίας στην πληροφόρηση - απλώς το μεταφέρει σε άλλο επίπεδο. Αν προστεθεί και η τάση του "ρυθμιστή" να προσπαθεί να εξυπηρετήσει τα δικά του (ή των πολιτικών του αφεντάδων) συμφέροντα με πρώτη προτεραιότητα, τότε απλώς προστίθεται στην συνάθροιση των εμπόρων του Ανταμ Σμίθ ακόμα ένας συνδαιτημόνας - ο "ρυθμιστής". 

Αν η Δύση υπέφερε απο regulatory capture, η μικρή μας Ελλάδα υπήρξε το αρχέτυπο του κρατισμού. Είναι μια λεπτομέρεια που ίσως διαφεύγει απο πολλούς ότι η ελληνική αγορά ηλεκτρισμού δηλαδή η ΔΕΗ, δημιουργήθηκε, μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, απο "New Dealers" - αμερικανούς κρατιστές (θαυμαστές -πριν τον πόλεμο- του Μουσσολίνι και του Λένιν). Απο τους ίδιους που προσπάθησαν να δαιμονοποιήσουν την ιδιωτική πρωτοβουλία στον ηλεκτρικό κλάδο στην χώρα τους. Απο τους ίδιους που ίδρυσαν τις πρώτες κρατικές ηλεκτρικές επιχειρήσεις στις ΗΠΑ (ευτυχώς και τις τελευταίες). Απο τους ίδιους που έκτισαν με κρατική δαπάνη τα πρώτα πυρηνικά εργοστάσια στις ΗΠΑ χρησιμοποιώντας στρατιωτική τεχνογνωσία. (Ο ιδιωτικός τομέας μπήκε τελευταίος και βγήκε πρώτος απο τα πυρηνικά. Εδειξε πολύ πιο ικανός - ή ευαίσθητος- στην αποτίμηση των σχετικών κινδύνων).

Η εμπειρία απο τις ΗΠΑ είναι ότι οι κλάδοι που ετέθησαν διαχρονικά υπο ρυθμιστικό καθεστώς είτε ουσιαστικά εξαφανίστηκαν (σιδηρόδρομοι) είτε εμφάνισαν μεγάλη καθυστέρηση στον εκσυγχρονισμό και την εισαγωγή καινοτομιών (ηλεκτρισμός) είτε αποτέλεσαν πηγή οικονομικών αναταράξεων (τράπεζες). Αντίθετα όσοι κλάδοι απελευθερώθηκαν, εμφάνισαν αμέσως μετά εξαιρετική ζωτικότητα ανθίζοντας κυριολεκτικά  (αεροπορικές συγκοινωνίες, τηλεπικοινωνίες)

Στη μικρή μας Ελλαδίτσα μέχρι να "μπούμε στην Ευρώπη" δεν υπήρχε καν η έννοια του ρυθμιστή στον ηλεκτρισμό. Ο κρατικός γίγαντας που δημιουργήθηκε (απο τους αμερικανούς κρατιστές) πιστώνεται με τον ταχύτατο εξηλεκτρισμό της χώρας (απο το 1956 μέχρι το 1970 περίπου) με την εκμετάλλευση εγχώριων πηγών ενέργειας όπως του λιγνίτη και των υδατοπτώσεων. Το ερώτημα αν το ίδιο αποτέλεσμα θα είχε επιτευχθεί μέσω της αγοράς είναι εξαιρετικά δύσκολο να απαντηθεί με πειστικό τρόπο. Το βέβαιο είναι ότι μας άφησε κληρονομιά δύο τουλάχιστον αμαρτήματα. Την αδικία και την οικονομική αναποτελεσματικότητα. Αδικία γιατί οι καταναλωτές δεν πλήρωναν το κόστος του ρεύματος που τους αναλογούσε. Αναποτελεσματικότητα γιατί ακριβώς επειδή μεγάλες ομάδες καταναλωτών (κυρίως οι οικιακοί) επιδοτούνταν, κατανάλωναν πολύ περισσότερο ρεύμα απο ότι έπρεπε (επιβαρύνοντας μεταξύ άλλων χωρίς λόγο το περιβάλλον). 

Εδώ και 20 περίπου χρόνια (η ελληνική αγορά ηλεκτρισμού τυπικά "απελευθερώθηκε" τον Φεβρουάριο του 2001) η ελληνική πολιτεία με ευρωπαικές εντολές, προσπαθεί να μειώσει την κυριαρχία του γίγαντα (το -περίπου αστείο- της υπόθεσης είναι ότι η προπάθεια αυτή συνεχίζεται απρόσκοπτα απο την παρούσα κυβέρνηση).  Μέχρι στιγμής η προσπάθεια έχει γεννήσει ένα ποντικάκι - παρόλο που η διαδικασία επιταχύνθηκε απο το 2011 και μετά (ναί, λόγω των "μνημονίων"). Στο μεταξύ ή αγορά ηλεκτρισμού, που δημιουργήθηκε καθ' υπόδειξη των "ξένων", αμαυρώθηκε από "περίεργες" επιχειρηματικές πρακτικές, και στρεβλώθηκε απο οικονομικά παράλογες πολιτικές σχετικά με τις ανανεώσιμες πηγές και την υπέρμετρη προστασία των επενδύσεων σε νέες παραγωγικές μονάδες εις βάρος των καταναλωτών. Ολα αυτά υπό τη επίβλεψη βεβαίως μιας Ρυθμιστικής Αρχής Ενέργειας όπου, πράγματι, απασχολούνται οι "καλύτεροι και εξυπνότεροι".

Τα προβλήματα της αγοράς ηλεκτρισμού (και όχι μόνο στην Ελλάδα) δεν θα λυθούν απο την "πολιτεία" ή τους ρυθμιστές (μπορούν όμως όπως αποδείχθηκε να τα κάνουν χειρότερα). Είναι χαρακτηριστικό ότι όταν ρωτήθηκε ο Μίλτον Φρήντμαν προς το τέλος τη ζωής του για τα λάθη που είχε κάνει ως οικονομολόγος είπε με σεμνότητα: "Είχα υπερεκτιμήσει την ανάγκη για νομοθεσία προστασίας του ανταγωνισμού". Η πηγή των προβλημάτων στην αγορά είναι η ασυμμετρία στην πληροφόρηση και η δύναμη των συγκεντρωμένων συμφερόντων (Η "τυραννία του κατεστημένου" κατά τον Μίλτον Φρήντμαν). Η λύση των προβλημάτων αυτών μπορεί και θα γίνει αντικείμενο καινοτομιών. Το διαδίκτυο, μειώνοντας δραστικά το κόστος πρόσκτησης πληροφορίας, θα βοηθήσει σ΄αυτό. 

Υπερεπάρκεια Ηλεκτρισμού και Χαμηλές Τιμές Δημιουργούν Εύλογα Ερωτήματα

Η μηνιαία έκθεση του ΛΑΓΗΕ για τον Φεβρουάριο δείχνει σημαντική μείωση στην κατανάλωση ρεύματος σε σχέση με τον ίδιο μήνα του προηγουμένου έτους. Χαμηλότερη ήταν επίσης η αιχμή της ζήτησης. Η πιθανότερη εξήγηση είναι ο καλύτερος καιρός φέτος. Αξιοσημείωτο ότι στο δίμηνο Ιανουαρίου Φεβρουαρίου έχει περίπου διπλασιασθεί (+70%) από πέρυσι η συμμετοχή στην παραγωγή των σταθμών φυσικού αερίου. Αναμενόμενο - λόγω πτώσης της τιμής του φυσικού αερίου που στην Ελλάδα ακολουθεί το πετρέλαιο. Συνεχίζεται (κυρίως λόγω του φυσικού αερίου) επίσης η πτώση της χονδρικής τιμής (οριακής τιμής του συστήματος) με ρυθμό -22% σε σχέση με πέρυσι. Εύλογο το πρώτο ερώτημα: Πότε θα δούν οι καταναλωτές ανάλογη πτώση των τιμών στην λιανική;

Παρά την  μεγάλη συμμετοχή των σταθμών φυσικού αερίου όμως (υπάρχουν 5.170 MW εγκατεστημένα), ο συνολικός συντελεστής χρησιμοποίησής τους εξακολουθεί να είναι εξαιρετικά χαμηλός - περίπου στο 30%, όταν για να είναι οικονομικά συμφέροντες θα πρέπει να λειτουργούν με συντελεστή μεγαλύτερο του 70%. Το καλό της υποθέσεως είναι ότι φαίνεται να υπάρχει υπερεπάρκεια δυναμικότητος στο σύστημα και μάλιστα ευέλικτης (όπως είναι η παραγωγή με φυσικό αέριο). Οπότε τίθεται το δεύτερο εύλογο ερώτημα: Χρειαζόμαστε πράγματι να πληρώνουμε "διακοψιμότητα" σε μεγάλους καταναλωτές;

Καλώς να Ελθει ο Ανταγωνισμός στον Ηλεκτρισμό αλλά Προσοχή στο "Πακετάρισμα"

Το άνοιγμα της λιανικής αγοράς ηλεκτρισμού προκάλεσε το ενδιαφέρον επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε τομείς της οικονομίας που δεν έχουν καμία σχέση με τον ηλεκτρισμό, έχουν όμως (ή θεωρούν ότι έχουν) το πλεονέκτημα ύπαρξης υφισταμένων δικτύων πωλήσεων. Η ΡΑΕ, ή όποιος είναι αρμόδιος για την λειτουργία της αγοράς ηλεκτρισμού στην Ελλάδα πρέπει να εξετάσει σοβαρά αν η δραστηριοποίηση των νέων αυτών "παικτών" κινδυνεύει να νοθεύσει τον ανταγωνισμό. 

Αυτό γιατί υπάρχει ο κίνδυνος οι νεοεισερχόμενοι, προωθώντας πακέτα υπηρεσιών (ηλεκτρισμό σύν ταχυδρομικές ή τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες - bundling  είναι ο αγγλοσαξωνικός όρος), να επιδοτούν τα προϊόντα ηλεκτρισμού μέσω των περιθωρίων τους στα δικά τους προϊόντα - προϊόντα τα οποία πωλούν σε ρυθμιζόμενες ή ολιγοπωλιακές αγορές. Το ελάχιστο που πρέπει να απαιτήσει ο ρυθμιστής είναι οι νεοεισερχόμενοι αυτού του είδους να διαχωρίσουν πλήρως τις δραστηριότητές τους στον ηλεκτρισμό έτσι ώστε να είναι διαφανής οποιαδήποτε σταυροειδής επιδότηση μεταξύ προϊόντων διαφορετικών αγορών. Δεν είναι εύκολο. Γι αυτό ίσως τέτοιου είδους πακέτα δεν υπάρχουν στις αναπτυγμένες χώρες της Ευρώπης, όπου παρατηρείται μόνο προσφορά φυσικού αερίου και ηλεκτρισμού από τον ίδιο προμηθευτή - ποτέ όμως σε "πακέτο". Σε καμία χώρα της Ευρώπης δεν προσφέρονται υπηρεσίες ηλεκτρισμού σε "πακέτο" με ταχυδρομικές η τηλεπικοινωνιακές υπηρεσίες. (Αξιοσημείωτο ότι στη Γερμανία ο ρυθμιστής είναι ένας για ηλεκτρισμό, φυσικό αέριο, τηλεπικοινωνίες, ταχυδρομεία και σιδηρόδρομο, το Bundesnetzagentur. Να κάτι καλό να αντιγράψουμε).

Κάτι ανάλογο ισχύει και για την ΔΕΗ η οποία μπορεί να επιδοθεί σε πρακτικές στραγγαλισμού περιθωρίου των ανταγωνιστών της μέσω επιδότησης της προμήθειας από τα κέρδη της στην αγορά των δικτύων - η οποία είναι υπό ανεπαρκές ρυθμιστικό καθεστώς. Είναι γνωστό ότι ο Κανονισμός Διαχείρισης Δικτύου Διανομής, τουλάχιστον στο μέρος του που ορίζει τον κοστολογικό έλεγχο του ΔΕΔΔΗΕ αναμένεται να εφαρμοστεί επί μια δεκαετία. Ο ρυθμιστής εάν δεν επιβάλει κατώτατη τιμή στην λιανική της ΔΕΗ όπως έχουμε ήδη προτείνει, θα πρέπει τουλάχιστον (αλλά κατά προτίμηση παράλληλα) να επιβάλει αυστηρό κοστολογικό έλεγχο στον ΔΕΔΔΗΕ με την δοκιμασμένη (και προβλεπόμενη στο σχέδιο Κανονισμού) μέθοδο του CPI-X. Η μέθοδος αυτή ορίζει ότι ο ΔΕΔΔΗΕ θα αμείβεται με τιμές που θα αυξάνονται ετησίως (και για μια πενταετία) με τον πληθωρισμό (CPI) μείον ένα ρυθμό αύξησης της παραγωγικότητας (Χ). Αυτό αφού ελεγχθεί η αρχική κατάσταση και εξασφαλισθεί ότι η ΔΕΗ δεν έχει "κρύψει" κόστη στο ρυθμιζόμενο τμήμα της (ΔΕΔΔΗΕ). Σε κάθε περίπτωση βέβαια η πλήρης ιδιωτικοποίηση του ΔΕΔΔΗΕ είναι η βέλτιστη λύση.

Δημοπρασίες Διακοπτόμενου Φορτίου - μια Λεπτομέρεια και μια Πρόταση

Οι πρώτες δημοπρασίες διακοπτόμενου φορτίου διεξήχθησαν με διαφάνεια και αποτελεσματικότητα απο τον ΑΔΜΗΕ τις προηγούμενες μέρες. Συνολικά μοιράστηκαν περίπου 20 εκατομμύρια ευρώ (σε ετήσια βάση) στην βαριά μας βιομηχανία για να αγοραστούν απο αυτήν 1.000 ΜW βραχυπρόθεσμης εφεδρείας με την μορφή απόκρισης ζήτησης σε μέση τιμή 20.000 ευρώ το MW (10.000Χ500+30.000Χ500). Απο αυτά περίπου το 15% (2.850.000 ευρώ) το πήρε η Αλουμίνιον της Ελλάδος που κυριάρχησε στην μία απο τις δύο δημοπρασίες (285 MW στα 500 που δόθηκαν).

Ενα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η Αλουμίνιον της Ελλάδος πήρε το σύνολο της ισχύος που ζητούσε με προσφορά αξίας 1 ευρώ! Προσέφερε δηλαδή στον ΑΔΜΗΕ την δυνατατότητα να μειώσει μετά απο εντολή του την ζητούμενη ισχύ των εγκαταστάσεών της κατά 285 Μεγαβάτ (με μικρή προειδοποίηση) έναντι αμοιβής 1 μόνον ευρώ το Μεγαβάτ. Τελικά βέβαια η ΑτΕ δεν θα εισπράξει 1 ευρώ αλλά 10,000 ευρώ το ΜW ετησίως. Αυτό γιατί σύμφωνα με τους κανόνες της δημοπρασίας ο προσφέρων δεν εισπράττει το ποσό της δικής του προσφοράς αλλά της οριακής προσφοράς. Πράγματι στην σχετική δημοπρασία η τιμή έφθασε, με προσφορές άλλων βιομηχανιών, το ποσό των 10.000 ευρώ/MW. Αν δεν υπήρχαν αυτές οι μεγαλύτερες προσφορές η ΑτΕ διέτρεχε τον κίνδυνο να μείνει με την  υποχρέωση παροχής υπηρεσιών διακοψιμότητος έναντι 1 ευρώ την μεγαβατώρα.

Αυτό το θεματάκι, που δημιουργεί κινδύνους (αλλά και λανθασμένες εντυπώσεις) τόσο για τον ΑΔΜΗΕ όσο και για τους συμμετέχοντες στην διαδικασία, θα μπορούσε να λυθεί αν ο ΑΔΜΗΕ τροποποιούσε την μέθοδο δημοπρασίας. Θα μπορούσε δηλαδή να χρησιμοποιήσει μια μέθοδο κατά τη οποία οι συμμετέχοντες θα εισέπραταν την προσφορά τους (pay as you bid). Ενας κύριος Lawrence Ausubel έχει σχεδιάσει μια τέτοια μέθοδο δημοπρασίας όπου ο δημοπρατών ανεβάζει τη τιμή σε τακτά διαστήματα (με ρολόι) και οι συμμετέχοντες απαντούν με ποσότητες για κάθε τιμή. Στις χαμηλές ποσότητες η ζήτηση υπερβαίνει την προσφορά οπότε ο δημοπρατών συνεχίζει να ανεβάζει την τιμή μέχρι οι ποσότητες που ζητούνται να γίνουν ίσες με αυτές που προσφέρονται. Τότε τελειώνει η δημοπρασία και ο κάθε συμμετέχων παίρνει την ποσότητα που πρόσφερε στην τιμή αυτή. (Καλυτερα θα ήταν τα 500 MW της προσφοράς να κατανέμοντο σε (για παράδειγμα) 100 πακέτα των 5, οπότε και οι προσφορές θα αφορούσαν αριθμό πακέτων. Μάλιστα αυτός ο τύπος της δημοπρασίας θα μπορούσε να χωρέσει σε μια διαδικασία και τους δύο τύπους διακοψιμότητος γιατί δουλεύει και με ανόμοια "πακέτα").

Με τον τρόπο αυτό όλοι πληρώνουν ακριβώς την προσφορά τους η οποία μάλιστα δεν αφορά τιμή αλλά ποσότητα. Δεν δημιουργούνται εντυπώσεις - ούτε καν λανθασμένες.

Δημοπρασίες Δεύτερης Τιμής: Οπου η Κοινή Λογική ΔΕΝ Οδηγεί σε "Ισορροπία του Nash"

Ενας μαθηματικός ονόματι William Vickrey, καθηγητής στο πανεπιστήμιο Columbia στις ΗΠΑ, πήρε Νόμπελ στα Οικονομικά το 1996 (λίγες μέρες πριν αποδημήσει) γιατί απέδειξε, μεταξύ άλλων, ότι αν θέλεις να πουλήσεις κάτι σε δημοπρασία, το καλύτερο είναι να το δώσεις στον πλειοδότη, αλλά στην τιμή που προσέφερε ο δεύτερος πλειοδότης - με την διαδικασία που ονομάζεται "δημοπρασία δεύτερης τιμής" ("second price ή Vickrey auction"). 

Η πρόταση αυτή του Vickrey εφαρμόζεται πλέον σε πολλές διαδικασίες δημοπρασιών που περνούν απαρατήρητες. Η Google για παράδειγμα, κατανέμει την τοποθέτηση στον διαφημιστικό χώρο των ιστοσελίδων της με αναρίθμητες τέτοιου είδους μικρές δημοπρασίες. Επειδή όμως ο κύκλος εφαρμογής των δημοπρασιών ευρύνεται και η Clarus ESCo μέσω του allazorevma.gr τις εφαρμόζει πλέον για την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας απο μεγάλους καταναλωτές αξίζει τον κόπο να τις περιγράψουμε για το ευρύ κοινό.

Ο Vickrey πήρε (νομίζουμε δικαίως) το Νόμπελ γιατί η πρότασή του εκ πρώτης όψεως είναι τελείως αντίθετη με την κοινή λογική. Πράγματι είναι εξαιρετικά δύσκολο να εξηγήσει κανείς σε καθένα απο τα δύο μέρη της συναλλαγής (πωλητής - αγοραστής) τις απαντήσεις σε δύο βασικά και προφανή ερωτήματα.

• Ο πωλητής αναρωτιέται: Πως είναι δυνατόν να μου προτείνει ο κύριος Vickrey να το δώσω στην δεύτερη μεγαλύτερη τιμή. Δεν χάνω έτσι την ευκαιρία να εισπράξω την ακόμα μεγαλύτερη τιμή του πλειοδότη;
• Ο αγοραστής αναρωτιέται: Πως θα αντιμετωπίσω τον κακόπιστο ανταγωνιστή μου που θα δώσει μια παράλογα υψηλή τιμή, θα κερδίσει το αντικείμενο του πόθου μου και θα πληρώσει την δική μου προσφορά;

Η σύντομη απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι ότι το αναμενόμενο έσοδο για τον πωλητή στην δημοπρασία δεύτερης τιμής είναι ίσο με αυτό της δημοπρασίας πρώτης τιμής - δηλαδή αυτής που κερδίζει ο πλειοδότης και πληρώνει την τιμή που προσέφερε. Η πρόταση αυτή είναι το "θεώρημα της ισοδυναμίας". Ο Vickrey  το απέδειξε μαθηματικά (βλέπε σημείωση για "διαισθητική" εξήγηση). Είναι αυθεντία και τον εμπιστευόμαστε. Αν όμως είναι έτσι, τότε ο πωλητής έχει την ευκαιρία χωρίς να χάσει τίποτα σε έσοδα, χρησιμοποιώντας την δημοπρασία δεύτερης τιμής να κερδίσει κάτι άλλο. Την σιγουριά ότι μηδενίζει το κίνητρο των αγοραστών για προσυνεννόηση. Πράγμα που εξηγείται αν δούμε τα πράγματα απο την πλευρά των αγοραστών.

Το ερώτημα του αγοραστή είναι πιο ενδιαφέρον και συγχρόνως επεξηγεί το πλεονέκτημα για τον πωλητή. Η απάντηση είναι ότι η δημοπρασία δεύτερης τιμής (σε αντίθεση με την πρώτης τιμής) δίνει κίνητρο σε όλους τους ανταγωνιστές να προσφέρουν ακριβώς την πραγματική τιμή που αξίζει γι' αυτούς το αντικείμενο αδιαφορώντας για το τι κάνουν οι άλλοι. Με όρους τη θεωρίας παιγνίων η στρατηγική "προσφέρω ακριβώς ότι αξίζει για μένα" είναι προτιμότερη ("κυρίαρχη") έναντι των εναλλακτικών "προσφέρω κάτι παραπάνω" ή "κάτι παρακάτω" - προσπαθώντας να μαντέψω τι θα κάνουν οι άλλοι. Αυτός τυχαίνει να είναι και ο ορισμός μιας κατάστασης που ονομάζεται "Ισορροπία του Nash" (που τελευταία έγινε διάσημη και στον ελληνικό θεατρικό χώρο).   

Απαντώντας στο συγκεκριμένο ερώτημα της περίπτωσης του "κακόπιστου" ανταγωνιστή που δίνει την υψηλή τιμή και πληρώνει την δεύτερη η απάντηση είναι ότι:  Υπάρχουν δύο περιπτώσεις. Είτε δεν είναι πραγματικά κακόπιστος και για κάποιο λόγο (που ο χαμένος στην δημοπρασία αξίζει να διερευνήσει) το αντικείμενο πράγματι αξίζει περισσότερο γι' αυτόν, είτε ζημιώθηκε  απο την αγορά του αυτή (πράγμα που ίσως παρηγορεί τον χαμένο). Σε κάθε περίπτωση όμως, ο "κακόπιστος" θα μπορούσε να μηδενίσει την πιθανότητα να χάσει λεφτά άν απλώς έδινε την προσφορά που αντιστοιχεί την πραγματική αξία (για αυτόν) του αντικειμένου. Αν είναι λογικός αυτό θα κάνει και αυτό ακριβώς υποθέτει ο Vickrey.

Ο σχεδιασμός μιας δημοπρασίας είναι ένα "λεπτό" εγχείρημα. Ευτυχώς υπάρχει (και στην Ελλάδα) αρκετή σχετική εμπειρία. Ενα παράδειγμα των λεπτομερειών που πρέπει να προσέχει κανείς είναι τα ακόλουθα:

• Πρέπει οι κανόνες να εκμηδενίζουν την πιθανότητα ένας δημοπρατών να μπορεί να συλλέξει τις προσφορές, να τις ανοίξει και να προσθέσει μια "δική του" (Πλειοδότης 1,000 ευρώ, δεύτερη τιμή 100 ευρώ, ο δημοπρατών εισάγει μια προσφορά των 999 ευρώ και μοιράζεται το κέρδος με τον πωλητή). Οι προσφορές πρέπει να ανοίγονται δημόσια και ταυτόχρονα.
• Πρέπει να μην δημοσιοποιούνται οι προσφορές γιατί η πληροφορία για την "πραγματική αξία" του αντικειμένου για κάθε συμμετέχοντα έχει εμπορική αξία (να παρατηρήσουμε ότι απο την φύση της διαδικασίας δεν δημοσιοποιείται παρά μόνο ο νικητής και η νικητήρια τιμή που ΔΕΝ είναι η τιμή του νικητή).

Οι δημοπρασίες είναι εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο για τις επιχειρήσεις και την αγορά γενικότερα. Η ενημέρωση όλων για την βέλτιση χρήση - που δεν είναι πάντα προφανής με την κοινή λογική - ελπίζουμε ότι θα βοηθήσει.

Σημείωση: "Θεώρημα της ισοδυναμίας"- διαισθητική εξήγηση.  Στη δημοπρασία δεύτερης τιμής προτιμότερη στρατηγική είναι η πραγματική αξία για τον προσφέροντα (true value) και το έσοδο λίγο μικρότερο απο αυτήν. Στην δημοπρασία πρώτης τιμής η προτιμότερη στρατηγική είναι μια τυχαία επιλεγμένη προσφορά ομοιόμορφα κατανεμημένη γύρω απο μια μικρότερη απο την πραγματική αξία (ανάλογα με το τι μαντεύεις ότι θα κάνει ο ανταγωνσμός- γιατί εδώ έχεις κίνητρο να μαντέψεις τι θα κάνει ο ανταγωνιστής - το ίδιο βέβαια κι αυτός για σένα). Ο μέσος όρος της (άρα και το αναμενόμενο έσοδο) είναι πάλι μικρότερη απο την πραγματική αξία. Στην πραγματικότητα αποδεικνύεται μαθηματικά ότι το αναμενόμενο έσοδο είναι το ίδιο.