Εταιρείες Ενεργειακών Υπηρεσιών: Μια λύση για την «ασύμμετρη πληροφόρηση» στην αγορά της εξοικονόμησης ενέργειας

Υπάρχει ένα συνηθισμένο πρόβλημα όταν αγοράζουμε προιόντα και υπηρεσίες. Αυτός που πουλάει ξέρει (κατά τεκμήριο τουλάχιστον) πολύ καλύτερα απο αυτόν που αγοράζει την ποιότητα του αγαθού. Συνεπώς προτιμά να «ξεφορτωθεί» πρώτα τα «λεμόνια» (όπως λέγονται στην αμερικανική αργκό τα μεταχειρισμένα αυτοκίνητα που είναι σε κακή κατάσταση). Οι οικονομολόγοι ονομάζουν την ατέλεια αυτή της αγοράς «ασύμμετρη πληροφόρηση». Ορισμένοι απο τους μελετητές του φαινομένου είναι νομπελίστες γνωστοί και δημοφιλείς στην Ελληνική «διανόηση», όπως ο Stiglitz  και (λιγότερο γνωστός) ο Akerlof.

Παρ’ όλ’ αυτά οι αγορές λειτουργούν. Ακόμα και η αγορά μεταχειρισμένων αυτοκινήτων που μελέτησε ο Akerlof. Αλλωστε «αγορά» δεν είναι τίποτα άλλο απο ένα σύνολο κανόνων που δίνουν κίνητρα στις δύο πλευρές ώστε να καταλήξουν σε αμοιβαία επωφελή συναλλαγή.  Οι κανόνες μπορεί να αλλάξουν, άρα και το αποτέλεσμα μπορεί να βελτιωθεί. Ενας τρόπος είναι η δημιουργία brand name. Ετσι ψωνίζουμε διαρκή καταναλωτικά αγαθά (αυτοκίνητα) ή αγαθά άμεσης κατανάλωσης (ποτά) χωρίς να έχουμε ιδέα πως κατασκευάζονται-εμπιστευόμαστε την «μάρκα».

Συνήθως, αυτό που «σώζει» τις αγορές είναι η ανάγκη του πωλητή να διατηρήσει την φήμη του ή η πρόθεσή του να δεσμευθεί συμβατικά με εγγυήσεις. Το πρώτο λειτουργεί καλύτερα σε αγορές υπηρεσιών προσωπικού χαρακτήρα (γιατρός, δικηγόρος, τεχνίτης αυτοκινήτου). Το δεύτερο σε απρόσωπες αγορές, όπου ο πωλητής είναι επιχείριση και όχι άτομο.

Τα διαρκή αγαθά (καταναλωτικά ή επενδυτικά), σε αντίθεση με αυτά που καταναλώνονται άμεσα, πωλούνται συνήθως απο επιχειρηματικές οντότητες και όχι απο πρόσωπα. Αυτό είναι λογικό γιατί το ενδιαφέρον ενός ατόμου για την φήμη του είναι βιολογικά  πεπερασμένο άρα και ανενεργό για ένα αγαθό που προβλέπεται να έχει μακρύ χρόνο ζωής . Οι επιχειρηματικές οντότητες είναι μακροβιότερες-συνεπώς ο συνήθης τρόπος για να καλύπτεται η «ασύμμετρη» πληροφόρηση είναι η σύμβαση παροχής εγγυήσεων απο επιχειρήσεις

Αυτή ακριβώς την ανάγκη έρχονται να καλύψουν οι εταιρείες ενεργειακών υπηρεσιών στην αγορά έργων εξοικονόμησης ενέργειας/ενεργειακής αναβάθμισης, που απο την φύση τους υλοποιούνται με έργα/συστήματα με μεγάλο χρόνο ζωής. Εγγυούνται στον ιδιοκτήτη ενός κτιρίου και στον χρηματοδότη του έργου ενεργειακής αναβάθμισης ότι η προβλεπόμενη εξοικονόμηση ενέργειας θα επιτευχθεί. Η εγγύηση αυτή δίδεται με χειροπιαστό τρόπο με την ανάληψη του σχετικού κινδύνου με δικά τους κεφάλαια.

Συνήθως παίρνει την  μορφή μια σύμβασης ενεργειακής απόδοσης με την οποία αναλαμβάνει να πληρώνει το κόστος της ενέργειας του πελάτη για ένα χρονικό διάστημα μετά την υλοποίηση του έργου έναντι μιας αμοιβής που εξασφαλίζει μείωση της ενεργειακής δαπάνης σε σχέση με την προτέρα κατάσταση.

Παράδειγμα: Πριν την αναβάθμιση του συστήματος κλιματισμού ενός ξενοδοχείου, η δαπάνη για ηλεκτρικό ήταν 100,000 ευρώ τον χρόνο. Η εταιρεία ενεργειακών υπηρεσιών εξασφαλίζει χρηματοδότηση τρίτων για το έργο, αλλάζει το σύστημα κλιματισμού χωρίς ο ιδιοκτήτης να δανειστεί ο ίδιος και αποδέχεται να αμείβεται με ποσό 50,000 ευρώ τον χρόνο για τα επόμενα 8 χρόνια αναλαμβάνοντας ταυτοχρόνως την υποχρέωση να πληρώνει αυτή τον λογαριασμό του ηλεκτρικού. (Στις ΗΠΑ όλοι οι μεγάλοι κατασκευαστές συστημάτων θέρμανσης/κλιματισμού έχουν θυγατρική εταιρεία ενεργεικών υπηρεσιών γιατί προφανώς μόνο έτσι μπορούν να πουλήσουν τα συστήματά τους σε ιδιοκτήτες μεγάλων κτιριακών συγκροτημάτων).

Είναι προφανές ότι δεν είναι στο άμεσο συμφέρον του πωλητή ενέργειας, αλλά ούτε του κατασκευαστή συστημάτων θέρμανσης/κλιματισμού να εξοικονομηθεί ενέργεια. Η ύπαρξη «ασύμμετρης πληροφόρησης» επιτείνει την αντίθεση των κινήτρων. Ούτε ό ένας ούτε ό άλλος προμηθευτής έχουν στόχο την εξοικονόμηση ενέργειας και ο πελάτης δεν έχει την δυνατότητα να ελέγξει το αποτέλεσμα.

Αντίθετα, η επιχείριση ενεργειακών υπηρεσιών απο τη φύση της πουλά «εξοικονόμηση» και απο αυτήν πληρώνεται. Στην περίπτωση μάλιστα που υπάρχει δημόσια επιδότηση, η σημασία του γεγονότος αυτού αυξάνεται, γιατί το κίνητρο του πελάτη να ελέγξει το αποτέλεσμα μειώνεται στον βαθμό που το έργο γίνεται με χρήματα τρίτων.

Ας συγκρίνουμε την παραπάνω ανάλυση με αυτά που συμβαίνουν σήμερα στην χώρα μας. Ο κανόνας με τον οποίο λειτουργεί το σύστημα είναι να «πέσει χρήμα στη  αγορά».  Πραγματική εξοικονόμηση ενέργειας? Μπορεί - από τύχη γιατί στην καλύτερη περίπτωση το ενδιαφέρον είναι τυπικό/γραφειοκρατικό (ενεργεικός επιθεωρητής). Το πρόβλημα όμως δεν είναι να «πέσει χρήμα στην αγορά», γιατί αυτό «έπεφτε» και πριν την κρίση. Το πρόβλημα είναι να αυξηθεί η παραγωγικότητα στην  χρήση της ενέργειας, γιατί η Ελλάδα είναι απο τις λίγες χώρες στον ανεπτυγμένο κόσμο που η ενεργειακή «ένταση» (κατανάλωση τόννων ισοδυνάμου πετρελαίου ανα μονάδα εθνικού προιόντος ) έχει ανέβει τα τελευταία 30 χρόνια αντί να κατέβει (όπως συνέβη για παράδειγμα στις ΗΠΑ και την Ευρώπη). Πρέπει να αλλάξουν οι κανόνες. Ισως και οι κανόνες με τους οποίους αλλάζουμε τους κανόνες.

Η Κύπρος Δείχνει τον Δρόμο

Τα αποτελέσματα της δημοπρασίας που έκανε η Κύπρος για άδειες παραγωγής μεγάλων φωτοβολταϊκών ήταν για πολλούς εντυπωσιακά. Ορισμένες παρατηρήσεις:

• Η δημοπρασία καθεαυτή ήταν υποδειγματική ως πολιτική. Είναι αυτό που έπρεπε να έχουν κάνει οι υπόλοιποι Ευρωπαίοι και η Ελληνική κυβέρνηση (και αποφάσισαν ότι θα κάνουν ...στο μέλλον).
• Οι τιμές που επιτεύχθηκαν (γύρω στα 80 ευρώ την μεγαβατώρα) φαίνονται κατ' αρχήν εντυπωσιακά χαμηλές. Σε μια χώρα με την ηλιοφάνεια της Κύπρου όμως, υπολογίζουμε ότι οδηγούν σε αποδόσεις ιδίων κεφαλαίων (χωρίς μόχλευση) πάνω από 7-8% (ονομαστικές πριν από φόρους). Εξαιρετική απόδοση για μια επένδυση με ελάχιστο κίνδυνο.
• Δεν έχουμε διαθέσιμες λεπτομέρειες, αλλά αν η τιμή αυτή είναι μόνο κάτω όριο (floor) τότε σε ένα σύστημα που με το παρόν μείγμα παραγωγής του έχει μέση οριακή τιμή πάνω από 100 ευρώ την μεγαβατώρα (όπως γράφηκε στον τύπο), οι επενδυτές θα "πιάσουν την καλή" κατά την  λαϊκή έκφραση.

Το Αμερικανικό "Dash for Gas"

Μια απο τις πιό σημαντικές εξελίξεις της αρχής του 21ου αιώνα στην παγκόσμια αγορά ενέργειας είναι  η στροφή των ΗΠΑ στο φυσικό αέριο που έγινε δυνατή κυρίως με την χρήση της τεχνολογίας του "fracking"  που έχουμε στο παρελθόν περιγράψει συνοπτικά. Οι ειδήμονες προσπαθούν να δούν τις μελλοντικές επιπτώσεις της εξέλιξης αυτής που οδηγεί την Βόρεια Αμερική σε ενεργειακή αυτάρκεια για το υπόλοιπο του 21ου αιώνα. Επεσαν όμως στην αντίληψή μας, σε μια έκθεση της Goldman Sachs, δύο γραφήματα που δείχνουν με παραστατικό τρόπο τις αλλαγές που έχουν ήδη συντελεστεί: Την κατάρρευση τη παραγωγής ηλεκτρισμού απο άνθρακα και το πραγματικά τεράστιο χάσμα ανάμεσα στις τιμές του φυσικού αερίου μεταξύ των ΗΠΑ, της Ιαπωνίας και της Μ. Βρετανίας. Τροφή για σκέψη. (Δυστυχώς η Goldman Sachs υποστηρίζει ότι η αμερικανική αγορά φυσικού αερίου είναι "κλειστή", που σημαίνει ότι η επίδρασή της σε παγκόσμιο επίπεδο θα είναι μικρή. Οι αμερικανοί συνεπώς θα απολαύσουν μόνοι το σχετικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα).

Απάντηση σε μια Ερώτηση που Δεν Έγινε

Αν είχατε τη ευκαιρία (σας έκαναν για μια μέρα πρωθυπουργό!..) με μια μόνο νομοθετική ρύθμιση να εξασφαλίσετε την μακροημέρευση και εξορθολογισμό της αγοράς οικιακών φωτοβολταικών ποιά θα ήταν? Κανείς δεν έκανε την ερώτηση αυτή στην Clarus esco, έχουμε όμως μια καλή ιδέα (κατά την άποψή μας) και βρίσκουμε σκόπιμο να την δημοσιοποιήσουμε.

Η μια και μοναδική ρύθμιση θα προέβλεπε, για τα οικιακά φωτοβολταικά, την δυνατότητα να αποκτήσουν τρίτοι δηλαδή επιχειρήσεις και όχι όπως σήμερα αποκλειστικά οι ιδιοκτήτες των ακινήτων, την ιδιοκτησία των εγκαταστάσεων και συνεπώς των σχετικών χρηματορροών απο την πώληση της ενέργειας,  Ο ιδιοκτήτης του οικήματος θα έρχεται σε συμφωνία με επιχείριση που  «ομαδοποιεί» οικιακές εγκαταστάσεις στην οποία θα νοικιάζει την στέγη του για ορισμένο χρονικό διάστημα.  Οπως πολλές καλές ιδέες, η πολιτική αυτή εφαρμόζεται με επιτυχία στις αγγλοσαξωνικές χώρες είτε αυτές εφαρμόζουν συστήματα εγγυημένης τιμής (feed in tariffs-Μ. Βρετανία) είτε την μέθοδο του net metering (ΗΠΑ-Καλιφόρνια). Η ρύθμιση αυτή έχει πολλαπλά πλεονεκτήματα:

• Θα επιτρέψει με τη δημιουργία κατάλληλου μεγέθους την πρόσβαση σε χρηματοδότηση των ομαδοποιημένων αυτών επενδύσεων με πολύ καλύτερους όρους είτε μέσω της κεφαλαιαγοράς (π.χ όπως σε ΗΠΑ, Μ. Βρετανία) είτε μέσω ιδρυμάτων με ειδίκευση στην μακροπρόθεσμη πίστη (όπως στην Γερμανία μέσω της KfW). 
• Θα δώσει τη ευκαιρία σε ιδιοκτήτες ακινήτων που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να δανειστούν (και αυτοί είναι πια πολλοί και κατά τεκμήριο οι πιο αδύναμοι οικονομικά) να εγκαταστήσουν το ΦΒ τους χωρίς να χρειάζεται να δανειστούν οι ίδιοι.
• Η ποιότητα της λειτουργίας  και συντήρησης των εγκαταστάσεων θα βελτιωθεί δραματικά καθώς οι επιχειρήσεις / ιδιοκτήτες τους θα έχουν ισχυρό κίνητρο να τις κρατούν σε καλή κατάσταση.
• Το σημαντικότερο όμως είναι ότι η ρύθμιση αυτή και η ομαλοποίηση της χρηματοδότησης που θα επιτρέψει, θα προετοιμάσει με τον καλύτερο τρόπο τη  προσαρμογή στο net metering δηλαδή τον μηδενισμό της επιδότησης των τιμολογίων για τα ΦΒ.  Στην Ελλάδα είναι πια πραγματικότητα ότι το κόστος παραγωγής απο οικιακά ΦΒ είναι ανταγωνιστικό προς την λιανική τιμή της ΔΕΗ.  Ο κύριος λόγος για τον οποίο εφαρμόστηκαν οι εγγυημένες τιμές έχει ήδη εκλείψει. Αυτό θα κάνει όλο και δυσκολότερη την υπεράσπισή τους απο τους πολιτικούς. Στο μέλλον συνεπώς οι επιχειρήσεις του χώρου δεν θα πωλούν ΦΒ εγκαταστάσεις άλλα ηλεκτρικό ρεύμα (σε ανταγωνισμό και συμπληρωματικά προς τη ΔΕΗ). Αυτό μπορεί να γίνει μόνο με την ομαδοποίηση (aggregation) και μαζική χρηματοδότηση των εγκαταστάσεων. Η μαζική χρηματοδότηση προαπαιτεί μια μικρή αλλαγή στα σχετικά δικαιώματα ιδιοκτησίας (property rights). Απλό my dear Watson!

Φωτοβολταικές Εμπειρίες-Τρία Χρόνια Μετά

Τα τελευταία 3 χρόνια, μέσα στην χωρίς προηγούμενο κρίση, εγκαταστάθηκαν σε οροφές και στέγες σπιτιών σε όλη την Ελλάδα περίπου 30,000 φωτοβολταικά συστήματα ισχύος μέχρι 10 KW. Το συνολικό κόστος τους πρέπει να πλησίασε το 1 δισεκατομμύριο ευρώ, απο το οποίο περίπου τα 500 εκατομμύρια χρηματοδοτήθηκαν απο Τράπεζες και τα υπόλοιπα απο τα ίδια κεφάλαια των ιδιωτών/ιδιοκτητών των σπιτιών. Οι εγκαταστάσεις αυτές παράγουν περίπου 420 γιγαβατώρες ηλεκτρισμού τον χρόνο (περίπου το 0,8% της συνολικής ζήτησης στην χώρα) και αποδίδουν εισόδημα στους ιδιοκτήτες τους συνολικά περίπου 220 εκατομμύρια ευρώ. 

Σοφές Κουβέντες απο τον Ανταμ Σμίθ

Ρήση από τον "Πλούτο των Εθνών", βιβλίο που εκδόθηκε γύρω στο 1776 : "People of the same trade seldom meet together, even for merriment and diversion, but the conversation ends in a conspiracy against the public, or in some contrivance to raise prices". Μου το θύμησε, δεν είμαι σίγουρος γιατί, η χθεσινή συνάντηση στην ΡΑΕ όπου, όπως διαβεβαιώνουν δημοσιογραφικές πληροφορίες, υπήρξε τουλάχιστον merriment!

Μιλώντας για αυτονομία....

Η σωστή έκφραση είναι αυτάρκεια. Στον ηλεκτρισμό θα φθάσουμε σύντομα σε σχεδόν αυτάρκεια του σπιτιού που έχει ΦΒ αλλά όχι σε αυτονομία. Δεν θα χρειαζόμαστε την ενέργεια της ΔΕΗ - αλλά δεν θα είμαστε και αυτόνομοι - θα χρειαζόμαστε το δίκτυο. Για δύο λόγους: Για να έχουμε ρεύμα το βράδυ που δεν υπάρχει ήλιος και για να πουλάμε πίσω στην ΔΕΗ την δική μας παραγωγή τα μεσημέρια του καλοκαιριού.